داروهاى متعددى در صورت مصرف طولانى مدت در جذب ويتامين‌ها اختلال ايجاد مى‌کنند. برخى از مثال‌هاى رايج عبارتند از:

- کُلستيرامين که براى درمان کلسترول بالاى سرم مصرف مى‌شود در جذب ويتامين‌هاى محلول در چربى (K ،E ،D ،A) اختلال ايجاد مى‌کند.

- روغن‌هاى معدنى که روزانه توسط سوء استفاده‌کنندگان از مليّن‌ها مصرف مى‌شوند نيز در جذب ويتامين‌هاى A، D، E، K اختلال ايجاد مى‌کنند.

- اگر ويتامين‌هاى A و E به مقدار زياد مصرف شوند مى‌توانند در جذب ويتامين K اختلال ايجاد کنند.

- سولفاسلازين که براى درمان التهاب موضعى روده و التهاب زخمى شوندهٔ رودهٔ بزرگ مصرف مى‌شود، ممکن است استفاده از مکمل‌هاى حاوى اسيد فوليک را ضرورى سازد.

- درصورت مصرف آنتى‌بيوتيک‌ها براى مدت طولاني، استفاده از مکمل‌هاى حاوى ويتامين K و برخى ويتامين‌هاى B ممکن است ضرورت يابد.

- فنى توئين (ديلانتين) که براى درمان تشنج‌ها به‌کار مى‌رود، ممکن است مصرف مکمل‌هاى حاوى ويتامين‌هاى D و K و اسيد فوليک را ضرورى سازد.

- ايزونيازيد که براى درمان سل و برخى عفونت‌هاى ديگر به‌کار مى‌رود ممکن است مصرف مکمل‌هاى حاوى پيريدوکسين (ويتامين B۴) را ضرورى سازد.

اگر ويتامين مصرف مى‌کنيد، به‌خاطر داشته باشيد که بايد همراه غذا از آنها استفاده کنيد تا به جذب ويتامين‌هاى محلول در چربى کمک کنيد. مصرف ويتامين‌ها به مقدار بسيار زياد هرگز مناسب نيست، مگر آنکه طبق تجويز پزشک باشد. مقادير زياد ويتامين‌ها به‌ويژه ويتامين A و D ممکن است تأثيرات سمى شديد داشته باشند. اگرچه به‌نظر مى‌رسد ويتامين A و ويتامين C داراى تأثيرات حفاظتى در مقابل برخى سرطان‌ها باشند ولى گواهى مبنى بر اينکه استفاده از آنها به‌عنوان مکمل بر يک تغذيه خوب و متعادل ارجح است، وجود ندارد. مکمل‌هاى حاوى منيزيم نبايد توسط افراد مبتلا به نارسائى کليه مصرف شوند.

ویتامین های اساسی :

ويتامين منابع اصلى ميزان مصرف مجاز در بالغان خانم‌هاى حامله و شيرده علائم ناشى از کمبود A جگر، کره، زردهٔ تخم‌مرغ، شير غنى شده و فرآورده‌هاى آن مرد: ۱۰۰۰ ميکروگرم زن: ۱۲۰۰ ميکروگرم ۱۳۰۰-۱۲۰۰ ميکروگرم خشکى چشم‌ها، شبکوري، کوري، خشکى پوست و لايه‌هاى مخاطي، کاهش مقاومت نسبت به عفونت. (کاروتن) سبزى‌هاى سبز و زرد، هويج،گوجه‌فرنگي، طالبى و ساير ميوه‌ها و سبزى‌هاى رنگي (۱ميکروگرم=۶ميکروگرم بتاکاروتن) D در اثر مواجهه با آفتاب زيرپوست انسان ساخته مى‌شود، شير غنى شده و فرآورده‌هاى وابسته به آن، روغن ماهى مرد: ۴۰۰ واحد بين‌المللى (۶ تا ۲۴ سال) بقيهٔ افراد ۲۰۰ واحد بين‌المللى (۴۰۰ واحد بين‌المللى معادل ۱۰ ميکروگرم کله کلسيفرول است) ۴۰۰ واحد بين‌المللى عدم توانائى جذب کلسيم از رژيم غذائي، نرمى استخوان در شيرخواران و کودکان (Richets)، نرمى استخوان در بالغان (استئومالاسي) E تخم‌مرغ، ماهي، لبنيات، ميوه‌ها، سبزى‌ها، و غلات. مرد: ۱۰ ميکروگرم زن: ۸ ميکروگرم ۱۲-۱۰ ميکروگرم هرگز در افرادى عادى ديده نشده است. در بيمارى فيبروزکيستى و اختلالات دستگاه گوارش، صدمه به سلول‌هاى خونى و دستگاه عصبى ممکن است بروز کند. K سبزى‌هاى سبز و برگ‌دار، سويا، تخم‌مرغ، لبنيات، ميوه‌ها، و غلات مرد: ۸۰ ميکروگرم زن: ۶۵ ميکروگرم (بيش از ۲۵ سال) خونريزى در اثر اشکال در لخته شدن خون. تيامين (ويتامين B۱) سبزى‌هاى سبز، غلات، انواع لوبيا، شير، گوشت خوک، گوشت گاو، آرد غنى شده و فرآورده‌هاى آن. مرد: ۵/۱-۲/۱ ميکروگرم (بيش از ۱۱ سال) زن: ۱/۱-۱ ميکروگرم ۱/۶-۱/۵ ميکروگرم بيمارى برى‌برى که با ضعف، خستگي، بى‌اشتهائي، بى‌تفاوتي، افسردگي، يبوست، از دست دادن حافظه، اختلال عمل قلب، اعصاب و مغز، مشخص مى‌شود. نياسين (اسيد نيکوتينيک) گوشت قرمز، گوشت پرندگان خانگي، لبنيات، آرد غنى شده و فرآورده‌هاى آن. مرد: ۲۰-۱۵ ميکروگرم (بيش از ۱۱ سال) زن: ۱۵-۱۳ ميکروگرم ۲۰-۱۷ ميکروگرم بيمارى پلاگر که با ضعف افسردگي، بى‌خوابي، التهاب پوست، اسهال و زوال عقل و مشخص مى‌شود. ريبوفلاوين (ويتامين B۲) لبنيات، گوشت قرمز، تخم‌مرغ، سبزى‌ها، آرد غنى شده و فرآورده‌هاى آن. مرد: ۸/۱-۵/۱ ميکروگرم (بيش از ۱۱ سال) زن: ۳/۱-۲/۱ ميکروگرم ۱/۸-۱/۶ميکروگرم گلودرد، التهاب صورت، لب‌ها و زبان. کم‌خوني. پيريدوکسين (ويتامين B۶) غلات کامل، ميوه‌ها، سبزى‌ها، انواع لوبياى خشک، تخم‌مرغ، ميوه‌‌هاى مغزدار مثل گردو، گوشت قرمز، گوشت پرندگان خانگى مرد: ۲-۷/۱ ميکروگرم (بيش از ۱۱ سال) زن: ۶/۱-۴/۱ ميکروگرم ۲/۲-۱/۲ ميکروگرم در شيرخوارانى که به‌طور کامل از اين ويتامين محروم هستند ممکن است تشنج ايجاد شود. بيوتين شير، تخم‌مرغ، غلات ۱۰۰-۳۰ ميکروگرم پوست خشک و ملتهب، ريزش مو اسيد پنتوتنيک غلات کامل، انواع لوبياى خشک، شير، تخم‌مرغ‌ها، ميوه‌ها، سبزى‌ها، گوشت قرمز ۷-۴ ميکروگرم به‌وضوح تعريف نشده است. B۱۲ شير، تخم‌مرغ، گوشت قرمز، ماهى ۲ ميکروگرم حامله: ۲/۲ ميکروگرم شيرده: ۶/۲ ميکروگرم کم‌خوني، آسيب عصبي، اختلالات رفتارى اسيد فوليک (فولات، فولاسين) غلات کامل، سبزى‌هاى سبز و برگ‌دار، انواع لوبيا مرد: ۲۰۰ ميکروگرم (بيش از ۱۵ سال) زن: ۱۸۰ ميکروگرم حامله: ۴۰۰ميکروگرم شيرده: ۲۸۰-۲۶۰ ميکروگرم کم‌خوني، اختلالات رفتاري، عوارض حاملگي.  مواد معدنی اساسی :  مادهٔ معدنى منابع اصلى ميزان مصرف مجاز در بالغان برحسب ميلى‌گرم خانم‌هاى حامله و شيرده علائم ناشى از کمبود کلسيم فرآورده‌‌هاى شير، گوشت قرمز، تخم‌مرغ، ماهي، غلات مرد: ۱۲۰۰-۸۰۰ زن: ۱۲۰۰ ۱۲۰۰ تحليل و شکستگى استخوان‌ها، تتانى٭ فسفر فرآورده‌هاى شير، گوشت قرمز، تخم‌مرغ، غلات، ميوه‌هاى مغزدار مثل گردو ۱۲۰۰-۸۰۰ ۱۲۰۰ شايع نيست. منيزيم مواد غذائى دريائي، سبزى‌ها، غلات ۳۵۰-۲۸۰ ۳۴۰ لرزش‌هاى عصبى عضلاني، نارسائى رشد آهن گوشت قرمز، تخم‌مرغ، غلات، انواع لوبيا ۱۵-۱۰ ۳۰ خستگي، رنگ‌پريدگي، کم‌خونى يد مواد غذائى دريائي، نمک‌هاى يددار، شير ۰/۱۵ ۰/۲۵-۰/۱۷۵ بزرگى غدهٔ تيروئيد روى مواد غذائى دريائي، گوشت قرمز، ميوه‌هاى مغزدار مثل گردو، سبزيجات ۱۵-۱۲ ۱۹ ترميم نامطلوب زخم مس جانوران صدف‌دار، ميوه‌هاى مغزدار مثل گردو، غلات، جگر ۳-۱/۵ ۳-۱/۵ شايع نيست. کروم شير، گوشت قرمز، غلات ۰/۰۵ ۰/۰۵ بيمارى قند را بدتر مى‌کند. سلينم گوشت قرمز، سبزى‌ها، غلات ۰/۰۷-۰/۰۵ ۰/۰۵ شايع نيست. منگنز سبزى‌ها، غلات ۵-۲ ۵-۲ شايع نيست. فلورايد سبزى‌ها، غلات، آب حاوى اين ماده به‌صورت مکمل ۴-۱/۵ ۴-۱/۵ پوسيدگى دندان ٭ خم شدن مچ دست و پا، لرزش و انقباضات عضلانى و تشنج که در اثر کاهش کلسيم خون به‌وجود مى‌آيد -م. مأخذ: ميزان مجاز توصيه شدهٔ مواد غذائي، باتجديدنظر ۱۹۸۹، هيئت مواد غذائى و تغذيهٔ دانشکدهٔ ملى علوم- شوراء ملى تحقيق. برخى از پزشکان برخلاف موازين اخلاقى يا به‌علت اطلاعات غلط آمپول ويتامين B۱۲ (که گاهى آمپول عصارهٔ جگر نيز خوانده مى‌‌شود) را به‌عنوان نيرو بخش براى بيماران خود تجويز مى‌کنند. تنها شرايطى که آمپول ويتامين B۱۲ براى اهداف درمانى ضرورت دارد، کم‌خونى وخيم است (به مبحث کم‌خونى ناشى از کمبود ويتامين B۱۲ مراجعه کنيد). اگر تشخيص اين اختلال خاص در شما داده نشده است، احتمالاً نيازى به آمپول ويتامين B۱۲ نداريد. افسانهٔ ديگر در اين مورد مربوط به ويتامين‌هاى معروف به 'ويتامين‌هاى فشار روحي' است. اين ويتامين‌ها ترکيبات پر قدرتى هستند که معمولاً حاوى ويتامين‌هاى C، E و گروه B مى‌باشند. اين مواد اغلب به‌عنوان 'ويتامين‌هاى ويژهٔ افراد شاغل در امور حساس' مخصوصاً دانشجويان و مديران تجاري، مورد تبليغ قرار مى‌گيرند. اين ترکيبات ويژه کاملاً غيرضرورى هستند زيرا کليهٔ اين ويتامين‌ها به مقدار کافى در هر رژيم غذائى متعادل وجود دارند و به هيچ وجه گواهى مبنى بر اينکه اين مواد در افرادى که با فشارهاى روانى مواجه هستند، سودمند است، وجود ندارد. على‌رغم ادعاها، ويتامين E زخم‌ها را بهبود نمى‌بخشند، پيرى را به تعويق نمى‌اندازد، اثرى در بيمارى قلبى ندارد و عملکرد جنسى را تقويب نمى‌کند. اين ويتامين مانند ويتامين C و بتاکاروتن داراى خاصيت ضد اکسيدکنندگى است، و ممکن است در پيشگيرى از سرطان نقش داشته باشد. با اين حال اين اثر نيز بايد در آينده به‌‌وضوح مشخص گردد. در انتها به اين کلام هشداردهنده توجه کنيد: هرگز سعى نکنيد خود را به‌دليل آنچه کمبود ويتامين تصور مى‌کنيد، تحت درمان قرار دهيد، زيرا ممکن است تشخيص و درمان مناسب به تأخير افتد. همواره به پزشک مراجعه کنيد. C اسيد (اسکوربيک) مرکبات سبزى‌ها، و (اسکوربيک) ساير ميوه‌ها ۶۰ ميلى‌گرم حامله: ۷۰ ميلى‌گرم شيرده: ۹۵-۹۰ ميلى‌گرم بيمارى اسکوروى که با خونريزى غيرعادي، نقص در بافت همبند و احتمال از دست دادن دندان، ضعف و مرگ مشخص مى‌شود.

ويتامين‌ها ترکيبات شيميائى‌اى هستند که در مواد غذائى يافت مى‌شوند و انرژى توليد نمى‌کنند، ولى براى تسهيل و راه‌اندازى فرآيندهاى متعدد سوخت و ساز بدن ضرورت دارند. بسيارى از آنها براى تبديل غذاى خورده شده به انرژى که بدن از آن براى کليهٔ فعاليت‌هاى حياتى خود استفاده مى‌کند، ضرورى هستند. اکثر ويتامين‌ها تنها با مقادير جزئى مورد نياز هستند و بدن مى‌تواند برخى از آنها مثل ويتامين D و نياسين را بسازد. با وجود اين هنگامى که رژيم غذائى فاقد ويتامين‌هاى ضرورى (آنها که توسط بدن ساخته نمى‌شوند) باشد، به‌تدريج علائم کمبود ويتامين بروز مى‌کند.

مواد معدنى مواد طبيعى و ساده‌اى هستند که بدن براى کارکرد عادى و حفظ تعادل يون‌هاى خود به آنها نياز دارد. اين مواد به مقدار کافى در يک رژيم غذائى متعادل يافت مى‌شوند.

کمبود ويتامين و مواد معدنى به‌دليل غذاهاى متنوع و متعددى که مصرف مى‌کنيم، و به‌علت اينکه بسيارى از محصولات غذائى غنى از ويتامين هستند و مواد مغّذى همه جا و در سراسر سال در دسترس مى‌باشند، در اين کشور (منظور آمريکا است -م). شايع نيست. وقتى اين کمبودها بروز مى‌کند معمولاً به‌علت غذا خوردن نادرست، مثل عادات تفننّى محدود کردن رژيم غذائى که به‌طور گسترده‌اى در جامعهٔ ما (منظور آمريکا است -م.) رواج دارد يا به‌دليل اعتياد به الکل، فقر شديد، سوءجذب (به مبحث نشانگان‌هاى سوءجذب مراجعه کنيد). بيمارى کليوى يا بيمارى مزمن است.

جدول ويتامين‌هاى اساسى و مواد معدنى اساسي، ويتامين‌ها و مواد معدنى ضرورى منابع آنها، عوارض ناشى از کمبود، و ميزان مصرف مجاز آنها را نشان مى‌دهد.

چگونه متوجه مى‌شويد که نياز به مصرف ويتامين يا مواد معدنى مکمل داريد؟ همه مى‌دانند که اين مکمل‌ها بيش از حد مورد تبليغ قرار گرفته‌اند. از اين گذشته اين نکته مورد قبول قرار گرفته است که مردان و زنان سالم، از جمله سالخوردگان که از رژيم غذائى متعادل استفاده مى‌کنند، نياز به ويتامين و مواد معدنى مکمل ندارند.

افرادی که از مکملهای ویتامین استفاده میکنند :

- گياهخواران: شيرخواران و کودکانى که صرفاً از رژيم غذائى گياهى استفاده مى‌کنند ممکن است دچار کمبود ويتامين‌هاى B۱۲، D، و ريبوفلاوين (ويتامين B۲) شوند. در صورت مصرف غذاهاى آمادهٔ نوزادان با ترکيب سوياى غنى شده يا شير سوياى غنى شده، دريافت اين ويتامين‌ها کافى خواهد بود. دريافت ويتامين B۱۲ ممکن است در بزرگسالان گياهخوار ناکافى باشد، مگر آنکه رژيم غذائى آنها حاوى شير يا فرآورده‌هاى آن (رژيم غذائى شير و گياهخواري) يا تخم‌مرغ باشد.

- افراد تحت رژيم غذائي: دريافت ويتامين کافى در رژيم‌هاى غذائى حاوى ۱۰۰۰ کالرى يا کمتر حتى در رژيم‌هاى تحت نظارت، ممکن است مشکل باشد. اين نکته مؤيد اين واقعيت است که افراد تحت رژيم‌هاى غذائى با کالرى خيلى کم بايد به‌طور ادوارى توسط پزشک ارزيابى شوند.

- مبتلايان به اختلالات غذا خوردن: افرادى که گرفتار اختلالاتى مثل بى‌اشتهائى عصبى يا بيمارى جوع هستند، ممکن است دچار کمبود ويتامين شوند. در اين افراد معمولاً غير از مکمل‌هاى ويتامينى درمان‌هاى جامع‌تر ديگر ضرورت دارد.

- خانم‌هاى حامله: اگر حامله هستيد يا کودکى را شير مى‌دهيد، نياز شما به ويتامين‌ها و مواد معدنى افزايش مى‌يابد. در مورد نياز به اين مکمل‌ها از پزشک نظرخواهى کنيد.

- خانم‌ها در زمان قاعدگي: براى پيشگيرى از کم‌خونى فقر آهن به‌ويژه در خونريزى زياد ناشى از قاعدگى ممکن است مکمل‌هاى حاوى آهن مورد نياز باشند (به مبحث علل شايع کم‌خونى مراجعه کنيد). به‌خاطر داشته باشيد که ويتامين C جذب آهن را تسهيل مى‌کند، بنابراين کليهٔ خانم‌ها در زمان قاعدگى بايد مواد غذائى‌اى مثل مرکبات، گوجه‌فرنگي، سيب‌زميني، کلم‌پيچ و فلفل سبز را زياد مصرف کنند.

عملاً سه نوع پورفيرى وجود دارد که همهٔ آنها اختلالات وراثتى (فقدان ژن) هستند و به‌علت نقص آنزيمى ايجاد مى‌شوند . به تشکيل مواد شيميائى‌اى به‌نام پورفيرين‌ها در بدن مى‌انجامد. اين مواد از اجزاء مورد نياز براى ساخته شدن هموگلوبين (مولکول‌ حمل‌کننده اکسيژن در سلول‌هاى قرمز) هستند. پورفيرين‌ها در کبد، مغز، و پوست تجمع مى‌يابند و مى‌توانند به آنها آسيب برسانند و باعث بروز علائم متنوعى شوند.

علائم پورفيرى بستگى به نوع خاص پورفيرينى دارد که ميزان آن افزايش يافته است. اين علائم عبارتند از: استفراغ، درد شکم، ضعف، انقباضات عضلاني، خارش و اختلالات رواني. علائم معمولاً در اوايل بلوغ ظاهر مى‌شوند، و ممکن است بروز آنها در اثر مصرف برخى داروها مثل باربيتورات‌ها يا قرص‌هاى پيشگيرى از حاملگي، الکل، حاملگي، يا حتى مواجهه زياد با آفتاب تسريع شود. البته کليهٔ اين علائم کاملاً غيراختصاصى هستند و به همين دليل تشخيص پورفيرى در مراحل اوليه بيمارى مشکل است.

درمان :

در حال حاضر درمانى مثل جايگزين کردن ژن که بتواند کارکرد آنزيم نقصان يافته را برگرداند، وجود ندارد. تدبير درمانى عمده در پورفيرى بر مبناء جلوگيرى از حملات توسط پيشگيرى از عواملى است که به‌عنوان محرک بروز اين عارضه شناخته شده‌اند. برخى داروها و رژيم غذائى پرکربوهيدرات ممکن است بروز اين حملات را محدود کند. رهنمودهاى خاص بايد توسط پزشک و براساس نوع پورفيرى داده شود.

اينها شايع‌ترين اختلالات غذا خوردن هستند. بى‌اشتهائى عصبى يک اجبار روانى براى گرسنگى کشيدن تا حد لاغرى مفرط است. از طرف ديگر بيمارى جوع در ميان خانم‌هاى چاق شايع‌تر است که به‌طور متناوب غذا مى‌خورند و با تحريک عمدى آن را استفراغ مى‌کنند. اينها عمدتاً اختلالات روان‌شناختى و رواني-اجتماعى هستند و مورد بحث قرار نمى‌گيرند. با اين حال منابع متنوعى وجود دارند که با مراجعه به آنها مى‌توانيد در مورد علل و درمان اختلالات خوردن غذا، آگاهى يابيد.

بيش از ۳۴ ميليون نفر از مردم در آمريکا چاق هستند. اين مسئله چاقى را به شايع‌ترين مشکل سلامت ملى تبديل کرده است. تعريف چاقى عبارت است از تجمع بيش از حد چربى در بدن. ولى بيش از حد يعنى چه؟ وزن مطلوب چقدر است و چاقى چيست؟ رايج‌ترين معيارى که پزشکان براى تعيين چاقى به‌کار مى‌برند اين است که هرگاه فردى ۲۰ درصد يا بيشتر، از وزن مطلوب خود اضافه وزن داشته باشد، چاق است. جدول وزن مطلوب، براى پى بردن به ميزان وزن مطلوب متناسب با قد و جنسيّت خود ببينيد. اين مقادير براساس جداول شرکت بيمهٔ عمر متروپولتين تنظيم شده و نشان‌دهندهٔ محدودهٔ وزن‌هائى است که با بيشترين طول عمد سازگارى دارد. به‌عبارت ديگر بيمه‌کنندگان زندگى مردم به‌وضوح پى برده‌اند که اگر وزن شما از محدودهٔ خاصى بيشتر باشد طول عمر کمترى خواهيد داشت.

توجه داشته باشيد که دامنهٔ تغييرات ارقام در اين جدول وسيع است. دليل اين مسئله آن است که تفاوت در وزن بافت‌هائى مثل استخوان و عضله زياد است. با بالا رفتن سن نيز وزن افراد گرايش عمومى به اضافه شدن دارد بدون اينکه لزوماً تأثيرات نامطلوبى روى سلامتى آنها بگذارد. اولين اقدام مشخص کردن اين نکته است که آيا شما بيش از ۲۰ درصد بالاى وزن مطلوب خود هستيد (متوسط حد مجاز را در نظر بگيريد). مثلاً اگر شما خانمى با طول قامت ۵/۱۶۷ سانتى‌متر هستيد، متوسط ۵/۵۳ و ۶۸ حدود ۶۱ کيلوگرم مى‌شود. بيست درصد بيش از اين مقدار حدود ۷۳ کيلوگرم است. اگر اين خانم بيش از ۷۳ کيلوگرم وزن داشته باشد، احتمالاً کمى چاق است و ممکن مايل باشد برنامه‌اى را براى کاهش وزن خود در نظر بگيرد، مگر آنکه رشد عضلانى او بيش از حد عادى باشد. در صورت وجود هرگونه ابهام با پزشک مشورت کنيد.

جدول وزن مطلوب :

قد (بدون کفش) وزن (بدون لباس) سن ۱۹ تا ۳۴ سال(زن يا مرد) ۳۵ سال و بيشتر ۱۵۲/۵ سانتى‌متر ۵۸-۴۴ کيلوگرم ۶۲/۵-۴۹ کيلوگرم ۱۵۵ سانتى‌متر ۶۰-۴۶ کيلوگرم ۶۵-۵۰/۵ کيلوگرم ۱۵۷/۵ سانتى‌متر ۶۲/۵-۴۷/۵ کيلوگرم ۶۷/۵-۵۲/۵ کيلوگرم ۱۶۰ سانتى‌متر ۶۴-۴۸/۵ کيلوگرم ۶۹-۵۴ کيلوگرم ۱۶۲/۵ سانتى‌متر ۶۶/۵-۵۰/۵ کيلوگرم ۷۱/۵-۵۵/۵ کيلوگرم ۱۶۵ سانتى‌متر ۶۸-۵۲ کيلوگرم ۷۳/۵-۵۷/۵ کيلوگرم ۱۶۷/۵ سانتى‌متر ۷۰/۵-۵۳/۵ کيلوگرم ۷۶-۵۹ کيلوگرم ۱۷۰ سانتى‌متر ۷۲/۵-۵۵ کيلوگرم ۷۸-۶۱ کيلوگرم ۱۷۲/۵ سانتى‌متر ۷۴/۵-۵۷ کيلوگرم ۸۱-۶۲/۵ کيلوگرم ۱۷۵ سانتى‌متر ۷۷-۵۸/۵ کيلوگرم ۸۳-۶۴/۵ کيلوگرم ۱۷۷/۵ سانتى‌متر ۷۹-۶۰ کيلوگرم ۸۵/۵-۶۶/۵ کيلوگرم ۱۸۰ سانتى‌متر ۸۱/۵-۶۲ کيلوگرم ۸۸-۶۸/۵ کيلوگرم ۱۸۲/۵ سانتى‌متر ۸۳/۵-۶۳/۵ کيلوگرم ۹۰/۵-۷۰/۵ کيلوگرم ۱۸۵/۵ سانتى‌متر ۸۶-۶۵/۵ کيلوگرم ۹۳-۷۲/۵ کيلوگرم ۱۸۸ سانتى‌متر ۸۸/۵-۶۷/۵ کيلوگرم ۹۵/۵-۷۴/۵ کيلوگرم ۱۹۰/۵ سانتى‌متر ۹۱-۶۹ کيلوگرم ۹۸-۷۶/۵ کيلوگرم

توجه: اين شاخص‌هاى وزن توسط ادارهٔ بهداشت و خدمات انسانى آمريکا و ادارهٔ کشاورزى آمريکا به‌طور مشترک انتشار يافته است و به‌طور کلى جايگزين جداول قديمى منتشر شده توسط بيمهٔ عمر متروپوليتن در سال ۱۹۵۹ شده است. مهم‌ترين تفاوت اين جدول با جداول قديمى وزن مطولب اين است که اندازهٔ جثه و جنسيت ديگر در نظر گرفته نشده ولى سن در نظر گرفته شده است.

روش ديگر تعيين وزن مطلوب که بسيارى از پزشکان از آن استفاده مى‌کنند محاسبهٔ شاخص تودهٔٔٔ بدن (Body mass index)، است. شما مى‌توانيد با تقسيم کردن وزن خود برحسب کيلوگرم به مجذور قد خود برحسب متر اين شاخص را به‌دست آوريد. براى اين کار:

۱. ابتدا براى تبديل وزن خود از پوند به کيلوگرم آن را به ۲/۲ تقسيم کنيد.

۲. براى تبديل قد خود از اينچ به متر آن را به ۴/۳۹ تقسيم کنيد٭. سپس اين عدد را مجاز کنيد از ماشين حساب کمک بگيريد.

٭ در ترجمه متن و جدول قبل وزن از پوند به کيلوگرم و طول قامت از فوت و اينچ به سانتى‌متر تبديل شده است -م.

۳. عدد به‌دست آمده در قسمت اول را به عدد قسمت دوم تقسيم کنيد تا شخص تودهٔ بدن تعيين شود.

در مردها شاخص تودهٔ بدن ۲۲ تا ۲۴ است. بالاى ۵/۲۸ نمايانگر چاقى خفيف و بالاى ۳۳ نشانگر چاقى شديد است.

در خانم‌ها شاخص تودهٔ بدن ۲۱ تا ۲۴ است. چاقى خفيف در مقادير بالاى ۵/۲۷ و چاقى شديد در ارقام بالاى ۵/۳۱ ديده مى‌شود.

چاقى مهم‌تر از يک مشکل ظاهرى صرف است. افراد چاق خود را با اين توجيه گول مى‌زنند که وزن آنها صرفاً موضوعى مربوط به سليقهٔ شخصى آنها است. در واقع چوبى اضافى بيش از هر عامل مربوط به سلامتى روى اعضاء و اختلالات بدن تأثير مى‌گذارد. موارد زير مهم‌ترين عواقب چاقى هستند:

- بيمارى قند: چاقى در بالغان مى‌تواند منجر به ديابت شود و شدت اين بيمارى را در افرادى که قبلاً به آن مبتلا بوده‌اند افزايش دهد (به مبحث بيمارى قند مراجعه کنيد). علت اين پدديه آن است که انسولين براى ذخيره کردن قند به‌صورت چربى ضرورى است. با بيش از حد شدن ذخيرهٔ سلول‌هاى چربي، اين سلول‌ها نسبت به عمل انسولين مقاوم مى‌شوند. اين پديده باعث افزايش ميزان قند خون و بيمارى قند مى‌شود. اين جريان معمولاً با کاهش وزن قابل برگشت است.

- بيمارى قلبى عروقي: افراد چاق احتمالاً به‌دليل اينکه انرژى زيادى براى هدايت خون از ميان عروق اضافى مشروب‌کنندهٔ بافت چربى لازم است، قلب بزرگى دارند. چاقى فشارخون را بالا مى‌برد و به اين ترتيب خطر حمله قلبى و سکتهٔ مغزى را افزايش مى‌دهد. چاقى همچنين تمايل به بالا بردن کلسترول خون که عامل خطر ديگرى براى بيمارى قلبى و سکتهٔ مغزى است، دارد.

- اختلالات استخوانى و مفصلي: وزن اضافى فشا بيشترى بر استخوان‌ها و غضروف‌ها وارد مى‌کند و بيمارى استحالهٔ مفصلى را که به اُستئوآرتريت (آرتروز) معروف است، بدتر مى‌کند (به مبحث تومورهاى استخوان مراجعه کنيد). مفاصل تحمل‌کنندهٔ وزن (مفصل ران به لگن، زانو و مچ پا) بيش از همه مبتلا مى‌شوند.

- سرطان: در زنان چاق ميزان مرگ و مير ناشى از سرطان‌هاى کيسهٔ صفرا، پستان، دهانهٔ رحم، لايهٔ داخلى رحم، جسم رحم، و تخمدان‌ها بيشتر است. مردان چاق ميزان مرگ و مير بيشترى در اثر سرطان‌هاى رودهٔ بزرگ، راست روده و پروستات دارند.

- ساير مشکلات: نشان داده شده است که چاقى به تشديد اختلالت گوناگون از قبيل تشمع کبدي، سنگ‌هاى کيسهٔ صفرا، سنگ‌هاى کليوي، وريدهاى متسع شده (واريسي)، و لخته‌ شدن خون، کمک مى‌کند.

- مرگ زودرس: چاقى به‌ويژه اگر در اوايل زندگى ايجاد شود گرايش به کوتاه کردن طول عمر دارد. هرچه چاقى بيشتر باشد، ميزان مرگ و مير بيشتر است. در چاقى مفرط، زمانى که وزن دو برابر ميزان طبيعى است، عارضه‌اى به‌نام نشانگان پيک ويکن (Pick Wickian)، ممکن است بروز کند. در اينجا چاقى آنقدر شديد است که عمل تنفس را تحت تأثير قرار مى‌دهد و خفگى بيمار را به مرگ تهديد مى‌کند.

جراحی برای چاقی :

روش‌هاى جراحى مثل بستن قسمتى از معده با بخيه، يا تنگ کردن راه ورودى معده با بست‌هاى مخصوص، يا ايجاد راه فرعى که غذا را از معده بيرون ببرد، مى‌توانند مؤثر باشند. ولى به‌دليل بسيارى از عوارض احتمالي، اين روش‌ها تنها براى افرادى که شديداً چاق هستند و برقرارى رژيم غذائى در آنها موفقيت‌آميز نبوده است و در خطر بروز عوارض پزشکى چاقى هستند، مناسب است.

مکش بافت چربى (liposuction) وارد کردن لوله‌هائى در زير پوست براى مکيدن چربي، روشى براى زيبائى است که ارتباط چندانى با اصلاح چاقى ندارد.

درمان :

علت اضافه شدن چربى به بدن شما آن است که مصرف انرژى از طريق فعاليت بدنى و سوخت و ساز کمتر از مقدارى است که مصرف مى‌کنيد. بنابراين دو راه براى برداشت چربى وجود دارد: کمتر خوردن و بيشتر فعاليت کردن. اين طرز تفکر طبيعتاً ساده‌انديشى است و از اين نکته غافل است که هر برنامه‌اى براى کاهش وزن که به گرسنگى و از خودگذشتگى بهاء مى‌دهد، بايد نه تنها چربى‌هاى اضافه را بردارد بلکه بايد از تشکيل آنها جلوگيرى کند.

در واقع صدها نوع رژيم غذائى وجود دارد که مى‌توانيد آنها را در کتاب‌ها، مجله‌ها و تلويزيون پيدا کنيد. هر سال يک چهره سرشناس ديگر رژيم غذائى جديدى معرفى مى‌کند و عملاً هر حومهٔ شهر مدرنى در آمريکا براى خود رژيم غذائى خاصى دارد مثل: بِوِرلى هيلز (Beverly Hills)، ساوت همپتون (Southampton)، اسکارس ديل (Scarsdale)، در صورتى‌که چاقى شما خفيف باشد يعنى کمتر از ۴۰ درصد بيش از وزن مطلوب خود باشيد، اکثر اين رژيم‌هاى غذائى مانند ساير رژيم‌ها مؤثر هستند. ولى بايد از رژيم‌هاى غذائى زير پرهيز کنيد.

- رژيم‌هائى که روى يک غذاى خاص (مثل ماست يا گرپ فوروت) بيش از ساير غذاها تأکيد دارند.

- رژيم‌هائى که غذاهاى خاصى را ناديده مى‌گيرند مثل رژيم‌هاى غذائى پر پروتئين و کم کربوهيدرات. اين رژيم‌ها ممکن است باعث کاهش وزن شوند ولى علاوه بر چربي، بافت عضلانى را نيز کاهش مى‌دهند و اين مطلوب نيست.

- رژيم‌هائى که مقادير زيادى از ويتامين‌ها و مواد معدنى مکمل را توصيه مى‌کنند. رژيم انتخابى شما بايد کليهٔ مواد مغّذى مورد نياز شما را دارا باشد.

- نظريات جديد و موهوم در مورد کاهش وزن مثل رژيم ويژهٔ پاکسازى براى دفع سموم بدن.

- رژيم‌هائى که توصيه به مصرف کمتر از ۱۲۰۰ کالرى در روز مى‌کنند، مگر آنکه شما از نظر پزشکى تحت مراقبت باشيد. رژيم‌هاى غذائى حاوى کالرى بسيار کم مى‌توانند منجر به ضعف شديد و حتى مرگ شوند، مگر آنکه يک پزشک مجرب در روش‌هاى کاهش وزن به‌دقت بيمار را تحت نظر داشته باشد. به‌خاطر داشته باشيد که با رژيم غذائى حاوى کمتر از ۱۲۰۰ کالرى در روز، شما علاوه بر چربى بافت عضلانى را نيز از دست مى‌دهيد.

چیزی که باید در جستجویش باشید :

اگر قصد داريد يک رژيم غذائى براى خودتان وضع کنيد، رژيمى را انتخاب کنيد که:

- بر کالرى کم و مواد مغّذى زياد، مثل ميوه‌ها و سبزى‌ها تکيه دارد.

- به‌جاى کاهش وزن سريع براساس کاهش وزن تدريجى تدارک ديده شده باشد. رژيم‌هائى که باعث کاهش وزنى در حدود نيم تا يک کيلوگرم در هفته مى‌شوند اگرچه کمتر قابل توجه هستند ولى رعايت آنها براى مدت چندين سال راحت‌تر است. طبق مدارک موجود رژيم‌هاى غذائى فشرده، در درازمدت هواداران بسيار کمى داشته‌اند.

- تنوع داشته باشد و از خستگى ناشى از خوردن غذاهاى مشابه در هفته‌هاى متوالي، جلوگيرى کند. برنامهٔ رژيم غذائى بايد رهنمودهائى در مورد غذا خوردن در خارج از منزل و مسافرت ارائه دهد.

يک پوند (۴۵۴ گرم) چربى بدن معادل ۳۵۰۰ کالرى است. براى کم کردن اين مقدار چربى در هفته، هر روز بايد به‌طور متوسط ۵۰۰ کالرى کمتر از مقدارى که وزن شما را متعادل نگه مى‌دارد مصرف کنيد و يا بايد ۵۰۰ کالرى بيشتر از اين مقدار در بدن شما سوزانده شود.

روش‌هاى مؤثر رعايت رژيم غذائى:

- يک برنامهٔ منظم براى فعاليت بدنى يا ورزش در نظر بگيريد. براى اکثر افرادى که به هدف کاستن از وزن خود رسيده‌اند، اين روش کليد نگه داشتن وزن در حد مطلوب است.

- آهسته غذا بخوريد. غذا خوردن لذت‌بخش است. پس با عدم افراط در آن اين لذت را تداوم بخشيد. رژيم‌هائى که بر خوردن مقادير کم غذا و به دفعات زياد، تأکيد دارند، موفق‌تر از روش رايج سه وعده غذا در روز هستند.

- مصرف کره، بستني، پنير، سس‌هاى سالاد، و روغن را محدود کنيد. غذا خوردن در طول زندگى يک ضرورت است، پس تغيير در عادات غذائى اهميت دارد. غذا خوردن با اين روش شباهت کمترى به رعايت رژيم غذائى دارد که همهٔ ما از آن خاطرات ناخوشايندى داريم.

- غذاها را به‌جاى سرخ کردن در روغن، در فر بپزيد، کباب و يا آب‌پز کنيد.

- در جستجوى مشاورهٔ غذائى باشيد و به گروه‌هاى حمايت‌کننده بپيونديد. اين اقدامات مؤثر است زيرا پرخورى بسيار شبيه اعتياد است. عدم رعايت يک رژيم غذائى بسيار شبيه شروع مجدد سيگار کشيدن است. ولى در صورت رعايت آن شما عادات غذائى مناسب‌ترى را به‌دست خواهيد آورد که به‌تدريج جايگزين تمايل گذشتهٔ شما براى خوردن در هر وقت و هر جا، خواهد شد. در اين راه مشکلى در يافتن همراهان فراوان نخواهيد داشت. در هر برههٔ زمانى ۶۵ ميليون آمريکائى تحت نوعى رژيم غذائى قرار دارند.

قرصها و معجونها :

فرآورده‌هاى بسيارى در داروخانه‌ها، فروشگاه‌هاى بهداشتى مواد غذائي، درمانگاه‌ها و سالن‌ها به فروش مى‌‌رسند که به‌عنوان کمک به کاهش وزن روى آنها تبليغ مى‌شود. اين مواد بايد با احتياط مصرف شوند. برخى از آنها عبارتند از:

- آمفامين: اين تنها داروى ضد اشتها است که با نسخه تحويل مى‌شود. مصرف آن به‌عنوان درمان چاقى به‌دليل خاصيت اعتياد‌آورى آن به‌شدت محدود شده است. اين داروها محرک نيز هستند و فشارخون را بالا مى‌برند.

- فنيل‌پروپانولامين: اين دارو ضد احتقان است و خاصيت ضد اشتها نيز دارد. اين ماده جزء اصلى داروهاى بدون نسخه‌اى مثل دکساتريم (Dexatrim)، و آکوتريم (Accutrim) است. اين داروها به همراه رژيم غذائى کم‌کالرى در بسيارى از افراد مؤثر هستند. اين داروها در افراد مبتلا به فشار خون بالا، بيمارى قند و مشکلات تيروئيد و کليه بايد با احتياط زياد مصرف شوند. عوارض جانبى شايع عبارتند از: عصبانيت، بى‌خوابي، سردرد و ضربان نامنظم قلب.

- بنزوکائين: اين ماده يک داروى بى‌حس‌کننده است که به آب نبات و آدامس افزوده مى‌شود. اين دارو زبان را کرخت مى‌کند و حس چشائى را کاهش مى‌دهد و ممکن است براى شما که فکر مى‌کنيد از غذا خوردن لذت زيادى مى‌بريد، مفيد باشد.

- ساير مواد: تعداد زيادى از فرآورده‌هاى تائيد نشده شامل اسيدهاى آمينهٔ آرژينين، اُرنيتين، و فنيل‌آلانين وجود دارند. فنيل‌آلانين احتمالاً جزء فعال موجود دارند. فنيل‌آلانين احتمالاً جزء فعال موجود در اسپيرولينا (يک جلبک برکه‌اي) است که برخى از فروشگاه‌هاى مواد غذائى بهداشتى آن را تبليغ مى‌کنند. هيچ گواه عملى قابل قبولى براى تأثير اين مواد در کاهش وزن وجود ندارد.

به‌ويژه از غذاهائى که حاوى گار (نوعى گياه که در مناطق خشک به‌منظور علوفه و دانه کاشته مى‌شود -م، guar)، يا صمغ عربى هستند و در اثر تماس با آب متورم مى‌شوند و تودهٔ غيرقابل جذبى را در معده ايجاد مى‌کنند که به‌سرعت باعث احساس سيرى مى‌گردند، اجتناب کنيد. اين توده‌ها مى‌توانند باعث ايجاد انسداد خطرناک روده شوند.

حتى اگر قرص‌هاى ضداشتها به‌طور موقت مؤثر باشند، اگر يک رژيم غذائى مستمر را براى محدود کردن کالرى مصرفى و يک برنامهٔ ورزشى براى سوزاندن کالرى بيشتر نداشته باشيد، وزن شما دوباره به ميزان اوليه باز مى‌گردد. بدن شما به‌سرعت با قرص‌هاى ضداشتها سازگارى مى‌يابد و به اين ترتيب اثر آنها به‌تدريج خنثى مى‌شوند.

اين عارضه يک بيمارى غير شايع است ک در اثر تجمع بيش از حد آهن در بدن ايجاد مى‌شود. در اکثر افراد اين بيمارى به‌علت يک اشکال وراثتى مشخص بروز مى‌کند که در آن جذب آهن از يک رژيم غذائى عادى بسيار زياد مى‌شود. اين بيمارى توسط انتقال خون‌هاى مکرر (مبحث تالاسمى را مشاهده کنيد) نيز به‌وجود مى‌‌آيد. هموکروماتوز عمدتاً بيمارى افراد را مسنتر است زيرا سال‌هاى زيادى طول مى‌کشد تا آهن اضافى در بدن تجمع يابد. اکثر آهن اضافى در کبد ذخيره مى‌شود و نهايتاً در آنجا باعث بزرگى کبد و نوعى تشمّع کبدى مى‌گردد. به‌دليل تجمع آهن در پوست رنگ خاصى شبيه برنز در آن ايجاد مى‌شود.

علائم :

التهاب مفصلي، ناتوانى جنسى در مردان، قطع قاعدگى در زنان، و بيمارى قند. در صورت شک به‌وجود اين بيماري، مى‌توان به‌راحتى آن را با آزمايش خون که آهن اضافى را در خون آشکار مى‌کند، ثابت نمود. سپس معمولاً با نمونه‌بردارى از کبد که به‌علت وجود آهن رنگ آبى به‌خود مى‌گيرد، اين بيمارى تائيد مى‌شود.

درمان :

درمان عملاً توسط خونگيرى انجام مى‌شود. گرفتن حدود نيم‌ليتر خون غنى از آهن در هفته باعث مى‌شود که مغز استخوان ذخاير آهن بدن را برداشت کند. ذخاير آهن بدن پس از حدود يک‌سال درمان با اين روش به حد طبيعى باز مى‌گردد و بعد از آن خونگيرى تنها گاهى ضرورت مى‌يابد.

اين عارضه يک التهاب حاد کيسهٔ صفرا است که اغلب در اثر انسداد مجراى کيسهٔ صفرا توسط سنگ ايجاد مى‌شود. علائم آن شامل درد شديدى در قسمت فوقانى شکم است که مشابه درد ناشى از سنگ کيسهٔ صفرا است که اکثر افراد مبتلا به التهاب حاد کيسهٔ صفرا زمانى در گذشته آن را تجربه کرده‌اند. تهوع، استفراغ، و تب خفيف نيز از علائم شايع است.

درمان :

درد التهاب حاد کيسهٔ صفرا معمولاً ظرف ۲ تا ۳ روز استراحت در بستر دريافت مايعات وريدى براى پيشگيرى ازتحريک کيسهٔ صفرا بهبود مى‌يابد. مسکن‌ها و آنتى‌بيوتيک‌ها نيز در صورت لزوم تجويز مى‌شوند. اگر آزمايش‌هاى پرتونگارى نشان دهد که کيسهٔ صفرا مسدود شده است، معمولا برداشتن آن از طريق جراحى توصيه مى‌شود.

صفرا فرآورده‌ٔ زائدى است که در کبد توليد و در کيسهٔ صفرا ذخيره مى‌شود. وارد شدن غذا به دوزادهه انقباض کيسهٔ صفرا را تحريک مى‌کند و صفرا به مجراى مشترک صفراوى که به دوازدهه متصل است، تخليه مى‌‌شود. صفرا عمدتاً به هضم چربى‌ها کمک مى‌کند.

صفرا حاوى مقادير زيادى کلسترول است. کيسهٔ صفرا آب را به ميزان زيادى جذب مى‌کند و باعث تغليظ کلسترول مى‌شود. در برخى افراد اين تغليظ زياد باعث بروز حالت فوق اشباع مى‌گردد و در نتيجه بلورهاى کلسترول رسوب و ايجاد سنگ‌هاى کيسهٔ صفراوى مى‌کنند. اگر اين سنگ‌ها وارد مجراى صفراوى شوند و آن را مسدود کنند، در اثر انقباضات کيسهٔ صفرا و مجراى صفراوى براى غلبه بر انسداد، درد شکمى شديدى ايجاد مى‌شود. اين درد (که به آن قولنج صفراوى گويند) به‌طور معمول در قسمت فوقانى و راست شکم متمرکز است و گاهى به پشت و نوک شانه راست انتشار مى‌يابد. اين دردها معمولاً چند ساعت طول مى‌کشند و به يک نقطهٔ اوج مى‌رسند و سپس فروکش مى‌کنند. تهوع و استفراغ شايع است ولى تب وجود ندارد. دوره‌هاى قولنج صفراوى با فواصل بدون دردى که روزها يا ماه‌ها طول مى‌کشند، از هم جدا مى‌شوند. بسيارى از مبتلايان به سنگ کيسهٔ صفرا از سوءهاضمه بعد از غذا خوردن نيز شکايت دارند که علائم آن عبارتند از: آروغ زدن، نفخ، و تهوع. اگرچه اين علائم ممکن است توسط زخم ناشى از اسيد و آنزيم‌هاى معده نيز ايجاد شوند (به مبحث زخم ناشى از اسيد و آنزيم‌هاى معده مراجعه کنيد).

سنگ‌هاى کيسه صفرا شايع هستند و ۲۰ درصد افرادى بالاى ۶۵ سال در آمريکا به آن مبتلا مى‌باشند. اين سنگ‌ها به نسبت ۴ به ۱ در زنان شايع‌تر هستند. عواملى که زمينه را براى بروز سنگ‌هاى کيسه صفرا آماده مى‌کنند عبارتند از: چاقي، رژيم غذائى غربى که حاوى مقادير زيادى چربى و کلسترول است، و سابقهٔ خانوادگى سنگ‌هاى کيسهٔ صفرا. جالب توجه است که برخى افراد بعد از يک رژيم شديد غذائى براى کاهش وزن، براى اولين بار دچار علائم سنگ کيسهٔ صفرا مى‌شوند. سنگ‌هاى 'خاموش' کيسهٔ صفرا به مواردى اطلاق مى‌گردند که منجر به بروز علائم نشوند و به‌طور اتفاقى هنگام بررسى مشکلات ديگر بيمار کشف شوند.

تشخیص :

تشخيص سنگ‌هاى کيسهٔ صفرا اساساً توسط تصويرنگارى با امواج ماورا ء صورت (سونوگرافي) داده مى‌شود. اين روش به‌طور دقيق محل سنگ‌هاى کيسه صفرا و مجارى صفراوى متسع داخل کبدى را که معمولاً همراه با سنگ‌هاى علامت‌دار هستند، مشخص مى‌کند.

درمان :

برخى افراد غذاهاى خاصى را ذکر مى‌کنند که قولنج صفراوى را تشديد مى‌نمايند.. پرهيز از اين غذها و خوددارى از پرخورى مى‌تواند به ميزان زيادى تعداد حملات را کاهش دهد. اگر درد بروز کرد به بستر برويد و يک مسکن مصرف کنيد. چيزى نخوريد ولى چند جرعه آب بنوشيد. اگر درد بيش از ۳ تا ۴ ساعت ادامه يافت با پزشک تماس بگيريد.

پزشک ممکن است به چند طريق سنگ‌هاى کيسهٔ صفراوى شما را درمان کند. شايع‌ترين روش برداشتن کيسهٔ صفرا از طريق جراحى (کله سيستکتومي) است که از ميان برشى در قسمت بالا و راست شکم انجام مى‌شود در برخى موارد کيسه صفرا با کمک لولهٔ مخصوصى که داخل شکم مى‌گردد (لاپاروسکوپي) برداشته مى‌شود. در اين روش يک لولهٔ کوچک از ميان يک برش بسيار محدود که به‌سرعت ترميم مى‌يابد. گذارنده مى‌شود و مانند عمل معمولى برداشن کيسه صفرا معمولاً درد را برطرف مى‌کند و ممکن است علائم سوءهاضمه را نيز کاهش دهد. اين عمل باعث مشکلات تغذيه‌ٔاى نمى‌شود، زيرا صفرا به‌راحتى و به‌طور مستقيسم وارد دوازده مى‌شود. در موارد نادر حتى بعد از برداشن کيسهٔ صفرا، سنگ‌ها مى‌توانند در مجراى صفراوى تشکيل شوند و باعث تجديد علائم کردند.

سنگ‌هاى کيسهٔ صفرا را مى‌توان با خوردن نمک‌هاى صفراوى نيز درمان کرد. نمک‌هاى صفراوى بعد از مدتى سنگ‌ها را حل مى‌کنند و به اين ترتيب علائم را برطرف مى‌سازند. مصرف نمک‌هاى صفراوى هنگام غذا خوردن به طريق مشابه مى‌تواند از تشکيل سنگ کيسهٔ صفرا جلوگيرى کند. از معايب اصلى اين روش درمانى اين است که با قطع مصرف نمک‌هاى صفراوى سنگ‌هاى کيسهٔ صفرا اغلب عود مى‌کنند.

براى خرد کردن سنگ‌ها به ذرات ريزى که بتوانند بدون ايجاد علائم از مجارى عبور کنند، مى‌توان از روش شکستن سنگ‌هاى صفراوى استفاده کرد. اين روش مشابه سنگ‌شکنى (ليتوتريپسي) کليه است (به مبحث سنگ‌هاى کليوى مراجعه کنيد). در اين روش امواج صوتى پرقدرت روى سنگ‌هاى متمرکز مى‌شوند و آنها را مى‌شکنند. در حال حاضر حدود ۲۰ درصد افراد ممکن است با اين روش براى شکستن سنگ‌هاى صفراوى مناسب باشند. البته در اين مورد نيز مانند درمان با نمک‌هاى صفراوى سنگ‌ها تمايل به تشکيل مجدد دارند زيرا هنوز کيسهٔ صفرا وجود دارد.

روش جديد ديگر حل کردن سنگ توسط حلال‌ها است. يک لوله از دوازدهه به‌طرف بالا و به‌سمت مجراى صفراوى و کيسهٔ صفرا هدايت مى‌شود و يا از ميان سوزن توخالى بزرگى که از قفسهٔ سينه داخل کبد شده است، وارد کيسهٔ صفرا مى‌گردد. سپس مادهٔ حلال که نوعى اتر است تزريق مى‌شود تا سنگ‌ها را طرف چند ساعت حل کند. اين روش خطرهاى متعددى دارد و کاربرد آن احتمالاً فقط در افرادى که عمل جراحى براى آنها خطر دارد، مناسب است.

دو نوع کلى سرطان کبد وجود دارد که عبارتند از: انتقال يافته (متاستاتيک) و اوليه. نوع انتقال يافته در اثر گسترش سرطان از جاى ديگرى از بدن (اغلب از پستان، ريه‌ها و روده بزرگ) به کبد ايجاد مى‌شود. سرطان‌هاى اوليه کبد از سلول‌هاى داخل کبد منشاء مى‌گيرند. شايع‌ترين آنها (سرطان هپاتوسلولار) اغلب در افراد مبتلا به تشمّع کبدى طول کشيده ايجاد مى‌شود. علائم سرطان کبد عبارتند از: بى‌اشتهائي، کاهش وزن، و ضعف عمومى.

درمان :

برخى از سرطان‌هاى کبد ممکن است با برداشتن از طريق جراحى با موفقيت درمان شوند. اکثراً با شيمى‌درمانى درمان مى‌گردند. کليهٔ انواع سرطان کبد عاقبت بدى دارند.

هپاتیت A :

اين بيمارى شديداً عفونى است و مسئول بروز همه‌گيرى منطقه‌اى 'زردى عفوني' است. ابتلاء به اين بيمارى در اثر تماس با مدفوع آلوده ايجاد مى‌شود و معمولاً از طريق غذا يا آب آلوده گسترش مى‌يابد. خوردن جانوران صدفدار آلوده به‌شکل خام اغلب باعث بروز اين بيمارى مى‌شود. دورهٔ نهفته آن بين دو تا شش هفته است. دورهٔ سرايت عفونت از دو تا سه هفته قبل تا مدت کوتاهى کبد بعد از بروز علائم التهاب کبد طول مى‌کشد.

التهاب کبد از يک بيمارى جزئى شبيه آنفلوانزا تا يک نارسائى کبد شديد و کشنده متغير است. در زمان هر حملهٔ حاد التهاب کبد ممکن است دچار ضعف، بى‌اشتهائي، بى‌حالي، تب، تهوع، و استفراغ شويد. اگر ترشح صفرا به خارج به‌علت تورم کبد مختل شود، زردي، کم‌رنگى مدفوع و ادرار تيره نيز ممکن است ايجاد شود (مبحث زردى را مشاهده کنيد). جالب توجه است که زردى اغلب بعد از فروکش کردن ساير علائم به حداکثر خود مى‌رسد. زردى معمولاً دو تا چهار هفته طول مى‌کشد. التهاب کبد نوع A باعث التهاب کبدى مزمن و پديد آمدن حالت ناقل مزمن (دورهٔ طولانى سرايت عفونت) نمى‌شود.

درمان :

مانند هر بيمارى وخيم ديگر هرگاه به‌وجود زردى شک کرديد، بايد به پزشک مراجعه کنيد. او آزمايش‌هائى را براى تشخيص التهاب کبدى ويروسى درخواست خواهد کرد. اگرچه درمان خاصى براى التهاب کبدى ويروسى وجود ندارد، ولى رد کردن ساير علل زردى که قابل درمان هستند، اهميت دارد. تا زمانى که احساس ضعف مى‌کنيد، فعاليت‌هاى خود را محدود سازيد ولى دليل قابل قبولى براى استراحت در بستر وجود ندارد. تا برطرف شدن زردى و قابليت سرايت عفونت سرکار خود نرويد.

بايد در رعايت نظافت دقيق باشيد تا از گسترش عفونت به ديگر افراد در داخل يا خارج خانواده خود پيشگيرى کنيد. در صورت امکان از ظروف، حمام و دستشوئى مشترک با ديگران استفاده نکنيد. در اکثر موارد بهبودى کامل است و شما بعداً براى تمام عمر ايمن خواهيد شد.

هپاتیت B :

تصور مى‌شود که انتقال ويروس التهاب کبدى نوع B عمدتاً از طريق آلودگى با خون افراد مبتلا انجام مى‌گيرد، به همين دليل وقوع اين بيمارى اغلب در ميان مصرف‌کنندگان داروهاى مخدر و ريوى و افرادى که چند شريک جنسى دارند، ديده مى‌شود. در حال حاضر در کشورهاى توسعه يافته سرايت از راه انتقال خون نادر است زيرا کليهٔ خون‌هاى ذخيره شده مورد آزمايش قرار مى‌گيرند. دورهٔ نهفتهٔ اين بيمارى ۶ تا ۲۵ هفته است.

اين بيمارى بسيار وخيم‌تر از التهاب کبدى نوع A است زيرا ۵ تا ۱۰ درصد بيماران خودبه‌خود بهبود نمى‌يابند و به‌شکل وخيم‌ترى به‌نام التهاب کبدى مزمن تبديل مى‌شوند. علائم شبيه التهاب کبدى نوع A است ولى شديدتر و طولانى‌تر است. ممکن است بدون داشتن علائم به اين عفونت مبتلا شد که به آن 'حالت ناقل مزمن' گفته مى‌شود. اگر ناقل هستيد، پزشک در مورد چگونگى پيشگيرى از انتقال التهاب کبدى به ديگران شما را راهنمائى خواهد کرد.

درمان :

درمان التهاب کبدى نوع B مانند التهاب کبدى نوع A است. واکسن زدن (مايه کوبي) عليه التهاب کبدى نوع B امکان‌پذير است و کليهٔ افراد پرخطر بايد به اين طريق محافظت شوند (براى توضيح در مورد افرادى که در خطر ابتلاء به التهاب کبدى نوع B هستند به مبحث واکسن هپاتيت B مراجعه کنيد).

هپاتیت C :

خصوصيات ويروس التهاب کبدى نوع C که قبلاً به ويروس التهاب کبدى نه A نه B معروف بود در حال حاضر مشخص شده است. اين ويروس از طريق خون آلوده و تماس جنسى منتقل مى‌شود. سرايت از طريق انتقال خون در حال حاضر نادر است، زيرا روش‌هاى آزمايشگاهى جديد ويروس را با اطمينان در خون اهدائى شناسائى مى‌کند. علائم شبيه التهاب کبدى نوع B ولى خفيف‌تر است و ممکن است با زردى همراه نباشد.

هپاتیت مزمن :

در ۵ تا ۱۰ درصد موارد التهاب کبدى نوع B و تقريباً نيمى از موارد التهاب کبدى نوع C، عفونت ويروسى در کبد باقى مى‌ماند و منجر به التهاب کبدى مزمن مى‌شود که ممکن است دو شکل داشته باشد: التهاب کبدى مزمن مستمر و التهاب کبدى مزمن فعال. التهاب کبدى مزمن مستمر ممکن است هيچ علامتى نداشته يا تنها با علائم مبهمى همراه باشد. اين بيمارى نهايتاً برطرف مى‌شود و معمولاً درمانى نياز ندارد.

در التهاب کبدى مزمن فعال، التهاب کبدى وخيم‌تر است و اغلب منجر به نارسائى کبدي، تشمع کبدي، يا سرطان کبد مى‌شود. علائم در افراد مختلف فرق مى‌کند. حملات متناوب و بروز علائمى مشابه التهاب کبدى حاد همراه با زردى و دردهاى مفصلى ممکن است ايجاد شود.

درمان :

التهاب کبدى مزمن در افراد به‌طور نادر ممکن است در اثر داروها (مثل متيل دوپا، ايزونيازيد، استامينوفن) ايجاد شود؛ قطع اين داروها معمولاً پيشرفت التهاب کبدى را متوقف مى‌کند، در مواردى که بيمارى در اثر عفونت ويروسى ايجاد مى‌شود، درمان باکورتيکواستروئيدها يا داروى سرکوب‌کنندهٔ ايمنى آزاتيوپرين (Azthioprine)، ممکن است مؤثر باشد. برخى از بررسى‌هاى اخير نشانگر آن است که آلفا اينترفرون (Alpha Interferon)، مى‌تواند سير پيشرفت التهاب کبدى مزمن را کند يا حتى متوقف سازد.

تشمّع کبدى يک بيمارى مزمن است که در آن ساختمان داخلى کبد دگرگون مى‌شود و بسيارى از سلول‌هاى طبيعى کبد نابود مى‌‌شوند و به‌تدريج در طى جريانى به‌نام تصلب بافتى (فيبروز) بافت همبند رشته‌اى بدون عملکرد جاى آنها را مى‌گيرد. توانائى کبد براى انجام بسيارى از کارکردهائى که در بالا ذکر شد به‌تدريج مختل مى‌شود. تشمّع کبدى در آمريکا و در گروه‌هاى سنى ۴۵ تا ۶۵ سال سومين علت مرگ و مير بعد از بيمارى قلبى و سرطان محسوب مى‌شود. اگرچه تشمّع کبدى علل بسيارى دارد ولى مصرف الکل به مراتب از همه شايع‌تر است. ساير علل تشمّع کبدى عبارتند از: سوءتغذيه، مواد شيميائى سمي، نارسائى مزمن قلب، انسداد مجارى صفراوي، و التهاب کبد (هپاتيت).

بسيارى از مبتلايان به تشمّع کبدى قبل از بروز آسيب وسيع کبدى هيچ علائمى ندارند. عرق شبانه و نامنظمى ضربان قلب ممکن است اولين نشانه‌هاى بروز تشمّع کبدى باشند (مبحث الکل و قلب را مشاهده کنيد) با پيشرفت آسيب کبدى علائمى مثل خستگي، بى‌اشتهائي، کاهش وزن، بى‌حالي، سوءهاضمه و از دست دادن ميل جنسى شيوع مى‌يابند. بزرگ شدن پستان‌ها و ناتوانى جنسى ممکن است در مردان جلب توجه نمايد.

بيماران مستعد کبود شدن پستان‌ها و ناتوانى جسنى ممکن است در مردان جلب توجه نمايد. بيماران مستعد کبود شدن و خونريزى مى‌شوند، و خونريزى از بينى ممکن است شايع باشد. عادت ماهانه در خانم‌ها ممکن است قطع شود. يکى از ويژگى‌هاى پوستى اين بيمارى ظهور تعداد زيادى ضايعات عنکبوتى شکل است که در اثر اتساع عروق (spider nevi)، ايجاد مى‌شود. اين ضايعات عروق خونى قرمز رنگ و کوچکى هستند که روى صورت، بازوها، و تنه ايجاد مى‌گردند و با اعمال فشار بى‌رنگ و با برداشتن فشار مجدداً پر مى‌شوند.

با شديد شدن تشمّع کبدى زردى پديد مى‌آيد. شکم ممکن است در اثر تجمع مايع متورم (آسيت) شود و قسمت تحتانى پا ممکن است هنگام ايستادن متورم گردد. گيجى ذهنى و نهايتاً اغماء در موارد بسيار پيشرفته از نشانه‌هاى بيمارى مغزى ناشى از کبد (Hepatic encephalothy)، است. عارضه اخير در اثر تجمع مواد سمى خون که کبد قادر به خنثى‌سازى آنها نيست، ايجاد مى‌شود. خونريزى تهديدکنندهٔ حيات در مرى ممکن است در اثر اتساع وريدهاى اطراف آن (واريس مري) بروز کند.

درمان :

صرف‌نظر از علت ايجاد تشمّع کبدي، الکل حتى با مقادير کم سمى است. اگر در ترک الکل مشکل داريد به پزشک مراجعه کنيد و مسئله را به‌وضوح با او در ميان بگذاريد. برنامه‌هاى مؤثرى براى ترک مصرف الکل وجود دارند که مى‌توانند زندگى شما را نجات دهند.

داروهاى متعدد ديگر ممکن است باعث بروز آسيب کبدى شوند، که در مورد مصرف آنها بايد با پزشک مشورت کرد. از غذاهاى مغذّى حاوى مقادير زياد پروتئين، کربوهيدارت‌ها، ويتامين‌ها و داراى چربى و نمک کم استفاده کنيد. عوارض وخيم تشمّع کبدى مثل خونريزى و بيمارى مغزى را بايد در بيمارستان درمان کرد. در مورد التهاب کبد (هپاتيت) درمان ممکن است شامل کورتيکواستروئيدها و داروهاى سرکوب‌کنندهٔ ايمنى گردد.

زردى عارضه‌اى است که در آن پوست و سفيدى چشم به‌علت بيلى‌روبين زياد خون زرد مى‌شوند. بيلى‌روبين در کبد ايجاد مى‌شود و محصول تجزيه هموگلوبين (مولکول حامل اکسيژن که در سلول‌هاى قرمز قرار دارد) است. زردى دو علت اصلى دارد که عبارتند از: بيمارى سلولى کبد مثل التهاب کبد (هپاتيت) و تشمع کبدى (سيروز)، انسداد کيسهٔ صفرا يا مجارى صفراوى داخل کبدى منتهى به کيسهٔ صفرا.

اغلب علائم ديگرى غير از تغيير رنگ پوست و چشم با زردى همراه نيست. اگر زردى شديد باشد، مدفوع ممکن است کم‌رنگ و ادرار تيره شود (به‌علت دفع صفرا از کليه‌ها)، و گاهى خارش عمومى بروز کند.

درمان :

زردى هميشه بايد توسط پزشک مورد بررسى قرار گيرد. او آزمايش‌هائى را براى کشف علت زمينه‌اى انجام خواهد داد.

اين عارضه هنگامى بروز مى‌کند که موها در زيرپوست بين کپل‌ها (معمولاً زير نوک استخوان خاجى و در ناحيه دنبالچه) به دام مى‌افتند. هنگامى که اين موها عفونى مى‌شوند آبسهٔ کوچکى تشکيل مى‌شوند که بعداً از حفرهٔ خود به سطح پوست تخليه مى‌گرد. معمولاً اين حفره با نشستن در آب گرم و تميز کردن کامل ناحيه دو يا سه بار در روز بهبود مى‌يابد. اگر اين حفره باقى بماند يا عود کند مى‌توان آن را از طريق جراحى برداشت.

شقاق مقعد شکافى روى پوست ظريف مجراى مقعد است که معمولاً در اثر دفع مدفوع سفت ايجاد مى‌شود. اين شقاق بعداً عفونى مى‌شود و باعث درد و خارش مى‌گردد. خوددرمانى اين عارضه مشابه بواسير است (به مبحث بواسير مراجعه کنيد).

فيستول مقعد مجراى ارتباطى باريکى است که بين مجراى مقعد و پوست اطراف سوراخ مقعد ايجاد مى‌شود. تخليه چرک از اين مجرا ممکن است باعث تحريک و خارش گردد. يک آبسهٔ زمينه‌اى مقعد ممکن است کاملاً دردناک باشد. به پزشک مراجعه کنيد. اين فيستول بايد احتمالاً باز و تخليه شود.

پوست اطراف مقعد حساس است و به‌نظر مى‌رسد که استعداد طبيعى براى ايجاد خارش دارد. علل بسيارى براى خارش مقعد وجود دارد که عبارتند از: واکنش‌هاى حساسيتي، آنتى‌بيوتيک‌هاى خوراکي، عفونت‌هاى قارچي، انگل‌ها، بواسير، عدم رعايت بهداشت مقعد، مورد آخر احتمالاً شايع‌ترين علت است.

درمان :

بعد از اجابت مزاج ناحيهٔ مقعد را با پنبه جاذب رطوبت (در صورت لزوم آن را با آب ساده مرطوب کنيد) تميز کنيد. از به‌کار بردن صابون خوددارى کنيد زيرا باعث خشکى پوست و بدتر شدن خارش مى‌شود. در صورتى‌که از رطوبت زياد رنج مى‌بريد از پودر تالک (هرگز نشاستهٔ غلات را به‌کار نبريد) بين کپل‌هاى خود استفاده کنيد. از زيرپوش و لباس خواب گشاد و جاذب رطوبت استفاده کنيد.

خارش مقعد در کودکان ممکن است در اثر کرمک ايجاد شود. کودکان معمولاً از طريق بلع تخم‌هائى که توسط کودک ديگر يا يک حيوان دست‌آموز مبتلا دفع مى‌گردد، دچار کرمک مى‌شوند. اين کرم‌هاى سفيد و نازک بعداً در روده از تخم بيرون مى‌آيند، بالغ مى‌شوند و در اطراف مقعد تخم‌گذارى مى‌کنند و باعث خارش شديد به‌ويژه در شب‌ها مى‌گردند. از طريق چسباندن يک قطع چسب نوارى روى مقعد کودک هنگام صبح و قبل از اجابت مزاج و معاينه آن از نظر وجود تخم‌هاى ريز و سفد، مى‌توان به‌وجود آنها پى برد. اگر پزشک وجود کرمک را اثبات کرد همهٔ خانواده بايد براى ريشه‌کن کردن کرمک با دارو درمان شوند. شما بايد کليهٔ لباس‌هاى کودک و ملافه‌هاى تختخواب او را بشوئيد. حيوانات دست‌آموز بايد توسط دامپزشک درمان شوند.

بواسير در مقعد شبيه وريدهاى واريسى (وريدهاى متسع شده) است. مقعد توسط شبکه‌اى از عروق خونى احاطه شده است که ممکن است در اثر فشار به‌سمت بيرون متسع و متورم شوند. اين فشار از يبوست و زور زدن هنگام اجابت مزاج ناشى مى‌شود. بواسير ممکن است داخلى يا خارجى باشد. بواسير خارجى از سوراخ مقعد به‌طرف بيرون برجستگى پيدا مى‌کند و مى‌توان به‌راحتى آن را به‌شکل برآمدگى‌هاى کوچک و نرم لمس کرد. بواسير داخل حتى اگر به‌داخل مجراى مقعد برجستگى پيدا کند به‌راحتى لمس نمى‌شود. اين نوع بواسير باعث احساس اجابت مزاج ناکامل مى‌شود. اتساع اين وريدها باعث کندى جريان خون مى‌شود و تشکيل لخته (ترومبوز) را تسهيل مى‌کند. لخته شدن باعث تورم و درد بيشتر به‌ويژه هنگام اجابت مزاج مى‌شود. اگر يک رگ متورم پاره شود، خونريزى که گاهى بسيار زياد است، بروز مى‌کند. با بهبود يافتن بواسير معمولاً خارش يک ويژگى بارز مى‌شود.

درمان :

مرسوم‌ترين درمان بواسير لخته (ترومبوز) شده نشستن در آب گرم چندين بار در روز است. مقعد خود را از طريق شستن با آب گرم و صابون، تميز و عارى از مواد مدفوعى نگه داريد. مواد پاک‌کنندهٔ مقعد مثل تاکس (Tucks) و کرم‌هاى پاک‌کننده مانند بالنئول شياف‌ها فايدهٔ مشخصى ندارند و بايد از آنها پرهيز کرد. براى پيشگيرى از بواسير، مدفوع خود را نرم نگه داريد تا وارد شدن آسيب هنگام اجابت مزاج را به حداقل برسانيد ( به مبحث يبوست مراجعه کنيد).

اگر درمان خانگى باعث تسکين سريع بواسير حاد و ملتهب نشد، جراح مى‌تواند با باز کردن رگ لخته (ترومبوز) شده و برداشتن لخته به‌سرعت مشکل را برطرف کند. بواسير داخلى را مى‌توان توسط بستن با بند درمان کرد. در اين روش يک بند لاستيکى دور رگ برجسته شده انداخته و در محل باقى گذاشته مى‌شود تا اين رگ خودبه‌خود بيفتد. همچنين در اين عروق مى‌توان مادهٔ ايجادکنندهٔ تصلب تزريق کرد و به اين ترتيب وريدهاى متسع را مسدود نمود. اين عمل به تصلب درمانى (اسکلروتراپي) معروف است. اشعه ليزر و جراحى با کمک ايجاد سرما (انجماد) نيز براى مسدود کردن عروق متسع به‌کار مى‌روند. اگر اين اقدامات موفق نبود، جراحى آخرين راه چاره است.

سرطان رودهٔ بزرگ سومين سرطان شايع و دومين علت شايع مرگ و مير در اثر سرطان در آمريکا است. اين بدخيمى در مردان و زنان بالاى ۴۰ سال شايع‌ترين سرطان محسوب مى‌‌شود. اکثر سرطان‌ها از پوليپ‌ها که در اثر رشد بخش کوچکى از لايهٔ مخاطى رودهٔ بزرگ به‌ويژه در قسمت تحانى آن و راست روده، پديد مى‌آيند، سرچشمه مى‌گيرند. اين سرطان‌ها به آسانى خونريزى مى‌کنند، بنابراين وجود خود در مدفوع اغلب اولين نشانهٔ آنها است. در موارد نادر سرطان رودهٔ بزرگ را مسدود مى‌کند و باعث يبوست و نفخ مى‌شود.

امکان زنده ماندن در سرطان رودهٔ بزرگ به ميزان زيادى به کشف زودرس و برداشتن آن از طريق جراحى بستگى دارد. در سرطان‌هاى موضعى احتمال بقاء ۵ ساله بعد از کشف سرطان حدود ۸۵ درصد است. حتى اگر سرطان گسترش اندکى پيدا کند ميزان بقاء ۵ ساله حدود ۳۷ درصد خواهد شد. بنابراين برنامه‌ريزى براى کشف زودرس آن اهميت دارد. چه اقداماتى مى‌توان انجام داد؟

۱. معاينهٔ راست روده با انگشت: اين اقدام قسمتى از هر معاينهٔ بالينى است و مى‌تواند سرطان‌هاى راست رودهٔ تحتانى را مشخص کند انجام سالانهٔ اين معاينه بعد از ۴۰ سالگى توصيه مى‌شود.

۲. آزمايش براى کشف خون در مدفوع: اينها آزمايش‌هاى شيميائى‌اى هستند که مقادير جزئى خون در مدفوع را (به خون مخفى معروف است زيرا قبال رؤيت نيست) کشف مى‌کنند. مدفوع سه بار اجابت مزاج متوالى بايد آزمايش شود. انجام سالانه اين آزمايش‌ها بعد از ۴۰ سالگى (در صورت وجود سابقهٔ خانوادگى سرطان رودهٔ بزرگ زودتر) توصيه مى‌شود. شما مى‌توانيد اين آزمايش را خودتان با استفاده از وسايل آزمايش خانگى که اخيراً با نام‌هاى ‌هموکوانت (HemoQuant)، همواکولت (Hemoccult)، و اِرلى ديتکتور (Early Detector)، وارد بازار شده است، انجام دهيد. اگر اين آزمايش را انجام مى‌دهيد حتماً نتيجه را براى بايگانى کردن نزد پزشک خود بفرستيد.

توجه داشته باشيد که بعضى مواد مى‌توانند باعث ايجاد نتيجهٔ مثبت کاذب شوند. قبل از جمع‌آورى نمونهٔ مدفوع براى آزمايش بايد از مصرف گوشت، شلغم، ترب کوهي، و مقادير زياد ويتامين C بپرهيزيد. برخى شواهد نشانگر اين است که آزمايش با هموکرانت احتمال ايجاد نتيجه مثبت کاذب کمترى دارد. اگر خون در مدفوع پيدا شد براى انجام اقدامات تشخيصى بيشتر با پزشک مشورت کنيد زيرا علاوه بر سرطان‌ بسيارى از موارد ديگر مثل زخم‌هاى ناشى از ترشح اسيد و آنزيم معده، بيمارى التهابى روده، التهاب ديورتيکول، پوليپ‌هاى خوش‌خيم و بواسير مى‌توانند نتيجه آزمايش را مثبت کنند.

۳. سيگموئيدوسکوپي: مشکل اصلى در آزمايش‌هاى کشف خون در مدفوع اين است که در برخى موارد اين آزمايش‌ها باعث ايجاد نتايج منفى کاذب مى‌شوند. نتيجهٔ منفى کاذب يعنى منفى شدن آزمايش در حالى‌که سرطان وجود دارد. علت اين پديده آن است که بسيارى از سرطان‌ها در مراحل اوليه خونريزى نمى‌کنند. بنابراين انجام ادوارى سيگموئيدوسکوپى بعد از ۵۰ سالگي، يا در صورت وجود سابقهٔ خانوادگى سرطان رودهٔ بزرگ، يا سابقهٔ برداشتن پوليپ در گذشته، توصيه مى‌شود. سيگموئيدوسکوپ يک لولهٔ قابل انعطاف است که براى ديدن مستقيم قسمت اعظم رودهٔ بزرگ تحتانى و نمونه‌بردارى از بافت‌هاى مشکوک به‌کار مى‌رود. معاينه با اين وسيله هر ۳ تا ۵ سال يک‌بار توصيه مى‌شود. انجام اين معاينه با ناراحتى اندکى همراه است ولى پرهزينه است، بيمه ممکن است مخارج آن را نپردازد و ميزان کشف سرطان به‌وسيلهٔ آن به‌خوبى مشخص نشده است.

۴. کولونوسکوپي: کولونوسکوپ يک لولهٔ قابل انعطاف بلندتر است که با آن مى‌توان تمام رودهٔ بزرگ را ديد. کولونوسکوپى نسبت به سيگموئيدوسکوپى قابل انعطاف عوارض بسيار بيشترى دارد، ممکن است بيهوش يا آرام کردن بيمار ضرورت يابد و کاملاً پرهزينه است. اين اقدام تنها در افراد زير که در خطر بالاى ابتلاء به سرطان رودهٔ بزرگ قرار دارند توصيه مى‌شود:

- هر فردى که به‌مدت ۱۰ سال يا بيشتر مبتلا به التهاب زخمى شوندهٔ رودهٔ بزرگ فعال بوده است.

- هر فردى که قبلاً سرطان يا پوليپ رودهٔ او برداشته شده است. اگر شما يک پوليپ راست روده يا قسمت تحتانى روده بزرگ داشته‌ايد، احتمال وجود پوليپ ديگر در ساير قسمت‌هاى‌ رودهٔ بزرگ شما ۲۰ تا ۳۵ درصد است.

- هر فردى که دو خويشاوند درجه يک (والدين، خواهر و برادر، فرزند) او سرطان يا پوليپ رودهٔ بزرگ داشته‌اند.

درمان :

برداشتن سرطان از طريق جراحى اولين اقدام درمانى است. پرتودرمانى و شيمى‌درمانى ممکن است در صورت گسترش سرطان توصيه شوند.

تومورهاى روده کوچک نسبتاً نادر هستند و اکثراً خوش‌خيم هستند. سرطان‌هاى رودهٔ کوچک حتى نادرتر هستند و تا گسترش يافتن خود علائم اندکى ايجاد مى‌کنند که عبارتند از: کاهش وزن، خستگي، و گاهى مدفوع سياه يا خوني.

يک تومور نادر رودهٔ کوچک به‌نام تومور کارسينوئيد هورمون‌هائى توليد مى‌کند که باعث برافروختگي، تورم و آبريزش چشم‌ها، خس‌خس سينه و اسهال شديد مى‌شود.

درمان :

در حال حاضر بهترين روش درمان تومورهاى رودهٔ کوچک برداشتن از طريق جراحى و شيمى‌درمانى است.

ديورتيکول يک کيسه حباب مانند است که در اثر افزايش فشار داخل رودهٔ برگ و وارد شدن آن به جدار روده و ايجاد بيرون‌زدگى‌هاى بادکنک شکل نازک از ميان بخش‌هاى ضعيف شدهٔ جدار روده بزرگ، پديد مى‌آيد. وجود اين ديورتيکول‌ها را ديورتيکولوز گويند که در ۳۰ تا ۴۰ درصد افراد بالاى ۵۰ سال ايجاد مى‌شود و شيوع آن در دهه‌هاى بعد افزايش مى‌يابد. در اکثر افراد ديورتيکول‌ها هرگز علامتى ايجاد نمى‌کنند. اين عارضه ممکن است باعث انقباضات شکمى و درد در قسمت تحتانى شکم شود که تنها با دفع گاز يا حرکت روده برطرف مى‌گردد.

دو عارضهٔ اصلى ديورتيکولوز خونريزى و التهاب (ديورتيکوليت) است. خونريزى از ديورتيکول‌ها باعث دفع خون روشن همراه با مدفوع مى‌شود و نشانگر اين است که بايد فوراً به پزشک مراجعه کنيد. التهاب باعث درد شکمى حاد اغلب در قسمت تحتانى و چپ شکم مى‌شود. پارگى ديورتيکول‌ها مى‌تواند منجر به التهاب صفاق تهديدکنندهٔ حيات گردد.

درمان :

خونريزى يک فوريت پزشکى است. محل خونريزى را مى‌توان معمولاً متوسط لوله‌اى متشکل از فيبرهاى نورى که داخل روده بزرگ مى‌شود (آندوسکوپي) يا با پرتونگارى معين کرد. اگر خونريزى خودبه‌خود قطع نشود، برداشتن يک قسمت يا تمامى رودهٔ بزرگ (کلکتومي) ممکن است ضرورت يابد.

وقتى درد علامت بارز است روش معمول، درمان محافظه‌کارانه و بسترى کردن بيمار در بيمارستان، استراحت در بستر، و نخوردن چيزى از طريق دهان تا برطرف شدن علائم است. اگر تب بالا که نشانگر التهاب صفاق يا تشکيل آبسه در اثر پاره شدن ديورتيکول‌ها است وجود داشته باشد، معمولاً آنتى‌بيوتيک و دارو ضد درد تجويز مى‌شود. در موارد شديد تخليه آبسه‌ها يا برداشتن روده بزرگ از طريق جراحى ممکن است براى برطرف کردن عفونت ضرورى باشد.

اگر قبلاً مبتلا به التهاب ديورتيکول بوده‌ايد و يا پزشک در سيگموئيدوسکوپي٭ معمول ديورتيکول‌هائى را يافت، بايد از رژيم غذائى پرالياف (غلات کامل فراوان، سبوس، ميوه‌ها، و سبزى‌ها) و مايعات کافى استفاده کنيد تا مدفوع خود را نرم و حجيم نگه داريد و از مشکلات آينده پيشگيرى نمائيد. به‌خاطر داشته باشيد که اين رژيم غذائى در تمام عمر بايد رعايت شود.

٭ لوله‌اى را که توسط آن قسمت تحتانى روده بزرگ و راست روده به‌طور مستقيم مورد معاينه قرار مى‌گيرد، سيگموئيدوسکوپ گويند -م.

آپانديس يک کيسهٔ کوچک کرمى شکل است که از قسمت اول روده بزرگ (بخش صعودي) به داخل شکم امتداد يافته است. اگرچه آپانديس در خرگوش نقش مهمى در هضم غذا دارد ولى در انسان کارى جز بيمار شدن انجام نمى‌دهد. التهاب معمولاً هنگامى پديد مى‌آيد که آپانديس توسط غذا يا ذرات خارجى مسدود و منجر به عفونت شود. اگر التهاب آپانديس درمان نشود اين عضو به داخل شکم پاره مى‌شود و باعث التهاب صفاق يا آبسهٔ شکمى مى‌گردد. علائم عبارتند از: درد شکم (اغلب در قسمت راست و تحتانى شکم متمرکز است)، تهوع، استفراغ.

درمان :

اين عارضه يک فوريت جراحى است. برداشن آپانديس ملتهب (آپاندوکتومي) و درمان التهاب صفاق شفابخش است. اگر هنگام جراحى آبسه‌اى يافت شد، تخليه مى‌شود و با آنتى‌بيوتيک درمان مى‌گردد. در اين شرايط برداشتن آپانديس بيمار اغلب تا بهبودى آبسه به تأخير مى‌افتد.

این عارضه یک اختلال مادرزادی است که در آن یک کیسه در نزدیکی انتهای تحتانی روده کوچک تشکیل میشود و حاوی بافت نابجای معده است که اسید ترشح میکند. در تعداد اندکی از افراد (اکثرا مردان ) این کیسه ممکن است پاره شود یا خونریزی کند و باعث درد شکم و مدفوع خونی به رنگ قرمز تیره گردد. اگر محتویات روده وارد حفره شکم شود التهاب صفاق همراه با تب و اغلب درد شکم ممکن است بروز کند. این حالت ممکن است با التهاب آپاندیس (آپاندیسیت ) اشتباه شود.                                                                                        درمان : خونریزی و پاره شدن دیورتیکول مکل از فوریتهای جراحی است . برداشتن کیسه غیر طبیعی و درمان التهاب صفاق شفا بخش است.

اکثر مواد مغّذى از طريق لايهٔ مخاطى روده کوچک جذب و وارد جريان خون مى‌شوند. اگر در بيمارى‌ها مثل کرون اين لايه آسيب ببيند ممکن است جذب مواد مغذّى به حدى مختل شود که باعث ضعف و ناتوانى بيمار گردد. علت ديگر سوءجذب، کمبود آنزيمى مثل کمبود لاکتاز است که در آن آنزيم لاکتاز به‌وطور مادرزادى وجود ندارد. در بيمارى سلياک (سؤءجذب مزمن)، روده به‌علت وجود گلوتن (پروتئينى که در گندم و ساير غلات يافت مى‌شود) ملتهب مى‌شود. بيمارى‌هاى شديد کبد و لوزالمعده نيز از مثال‌هاى ديگر نشانگان سوءجذب هستند.

علائم:

علائم نشانگان سوءجذب بسته به نقص خاص و مادهٔ مغّذى‌اى که کمبود آن وجود دارد، متفاوت است. به‌طور معمول ناراحتى‌هاى شکمي، نفخ، پرگازى شکم؛ مدفوع چرب و بدبو، کاهش وزن، ضعف و خستگى وجود دارد. چربى‌ها اغلب جذب نمى‌شوند و اين مسئله منجر به سوءجذب چهار ويتامين محلول در چربى (K، E، D، A) مى‌گردد. کمبود ويتامين K منجر به ايجاد گرايش به خونريزى مى‌شود. سوءجذب ويتامين D قابليت استفاده از کلسيم و منيزيم را کاهش مى‌دهد و به اين ترتيب درد استخوانى ممکن است يکى از علائم سوءجذب شديد باشد. اختلال در جذب آهن، اسيد فوليک و ويتامين B۱۲ منجر به کم‌خوني، ضعف و کاهش وزن مى‌شود (مبحث کم‌خونى را مشاهده کنيد).

درمان :

روش برخورد پزشک با سوءجذب بستگى به علت زمينه‌اى دارد که بايد از طريق آزمايش‌هاى خون و مدفوع و اغلب نمونه‌بردارى از روده، تعيين نگردد. درمان شرايط زمينه‌اى و پرکالرى همراه با مکمل‌هاى ويتامين و مواد معدنى نيز اغلب توصيه مى‌شود. در بيمارى لسياک بايد با دفع زياد از موداد عذائى حاوى گلوتن (آرد و بسيارى از فرآورده‌هاى غلات) اجتناب کرد. در کمبود لاکتاز که حدود يک‌چهارم کليهٔ بزرگسالان به آن مبتلا مى‌شوند، پرهيز از شير و محصولات آن اسهال و پرگازى شکم را برطرف مى‌کند. در سوءجذب مزمن مناطق استوائى (Tropical sprue)، و بيمارى ويپل (هر دو از طريق نمونه‌بردارى از روده تشخيص داده مى‌شوند) مصرف آنتى‌بيوتيک‌ها ممکن است توصيه شود. در بيمارى‌هاى لوزالمعده ممکن است با تجويز آنزيم‌هاى لوزالمعده سوءجذب اصلاح شود.

قسمت انتهائى روده کوچک را ايلئوم گويند-م.

بيمارى التهابى روده يک عبارت کلى است که به دو بيمارى مجزاء ولى مشابه اشاره مى‌کند. بيمارى کرون که به التهاب موضعى ايلئوم نيز معروف است مى‌تواند کليهٔ قسمت‌هاى دستگاه گوارش را مبتلا کند ولى اکثراً در قسمت تحتانى روده‌ٔ کوچک تظاهر مى‌کند، در حالى‌که التهاب زخمى شوندهٔ رودهٔ بزرگ تنها رودهٔ بزرگ را گرفتار مى‌سازد. بيمارى التهابى روده ممکن است آنقدر خفيف باشد که تنها گاهى منجر به دوره‌هائى از اسهال شود، يا مى‌تواند به‌قدرى مخرب باشد که کاملاً حيات اجتماعي، شغلى و جنسى را تحت تأثير قرار دهد، به‌طورى که زندگى بيمار صرف رفت و آمد به دستشوئى شود.

التهاب زخمى شوندهٔ رودهٔ بزرگ يک نوع التهاب لايهٔ مخاطى رودهٔ بزرگ است. اين بيمارى باعث تب، دوره‌هائى از اسهال که معمولاً خونى است و اغلب در شب‌ها اتفاق مى‌افتد، دردهاى عضلاني، درد انقباضى شکم، کم‌اشتهائي، و کاهش وزن مى‌شود.

بيمارى کرون رودهٔ کوچک و بزرگ را مبتلا مى‌کند. درد شکمى و اسهال شايع‌ترين علائم هستند. در موارد شديد تب، بى‌اشتهائي، ضعف، کاهش وزن بروز مى‌کند. عوارض آن عبارتند از: آبسه، فيستول٭ انسداد روده، و خونريزي. نيمى از بيماران در نهايت به‌علت اين عوارض به عمل جراحى نياز پيدا مى‌کنند.

٭ ايجاد مجراى غيرطبيعى بين دو عضو را که معمولاً احشاء داخلى بدن هستند، فيستول مى‌گويند -م.

علت بيمارى التهابى روده ناشناخته است. اين بيمارى ممکن است از جمله بيمارى‌هاى خود ايمن باشد که در آن بدن در واقع عليه خود، پادتن مى‌سازد. در اين بيمارى پادتن عليه بافت روده ايجاد مى‌شود. اين بيمارى به‌صورت ادوارى است و در ميان يهوديان شايع‌تر است و در سياه‌پوستان و شرقى‌ها شيوع کمترى دارد. به‌نظر مى‌رسد که اين بيمارى شيوع خانوادگى و اين پديده نشانگر علت وراثتى است. اين عارضه اغلب در جوانان و بالغان ميانسال ديده مى‌شود. در بيمارى التهابى روده ممکن است ساير قسمت‌هاى بدن دچار التهاب شوند، مثل تورم و قرمزى مچ پا، زانو، مچ دست، و ساير مفاصل؛ زخم‌هاى دهاني؛ برآمدگى‌هاى کوچک دردناک در قسمت تحتانى پا (اريتم ندوزوم)، و التهاب چشم (التهاب دستگاه مشيميه‌اي). تشخيص بيمارى التهابى روده از طريق مشاهده مستقيم روده با آندوسکوپي، نمونه‌بردارى از روده، و پرتونگارى داده مى‌شود. عفونت‌هاى روده‌‌اى که مى‌تواند شبيه بيمارى التهابى روده باشد از طريق کشت‌هاى مناسب مدفوع کنار گذاشته مى‌شوند.

درمان :

درمان‌هاى داروئى عبارتند از: داروهاى ضدالتهابى شامل کورتيکواستروئيدها، و در مورد التهاب زخمى شوندهٔ رودهٔ بزرگ، سولفاسالازين و مسالامين. اين داروها داراى اين عوارض جانبى بالقوه هستند، بنابراين بايد دقيقاً طبق تجويز پزشک مصرف شوند. از پزشک خود دربارهٔ عوارض جانبى مورد انتظار سؤال کنيد و آنها را به محض بروز اطلاع دهيد تا مقدار مصرف دارو در صورت نياز مجدداً تنظيم شود.

برخى اوقات بيمارى به ‌قدرى شديد مى‌شود که دارو کارساز نيست و جراحى ضرورت مى‌يابد. در اين هنگام جراح رودهٔ بزرگ ر برمى‌دارد و ايلئوم را از طريق ييک دهانه به سطح شکم وصل مى‌کند (ايلئوستومي). روى اين دهانه کيسهٔ مخصوصى نصب مى‌شود تا مدفوع در آن جمع‌آورى گردد. اگرچه اين کار اقدام حادى به‌نظر مى‌رسد ولى بيماران به‌سرعت به آن عادت مى‌کنند و معمولاً تنها ناراحتى اندکى احساس مى‌کنند. در برخى موارد اين دهانه را مى‌توان در داخل قرار داد به‌طورى که يک قسمت از رودهٔ کوچک به‌عنوان جانشين رودهٔ بزرگ براى جمع‌آورى مواد دفعى بدن به‌کار مى‌رود و سپس اين مواد به‌طور طبيعى از طريق مقعد دفع مى‌گردند. برداشتن روده بزرگ از طريق جراحى (کلکتومي) التهاب زخمى شوندهٔ رودهٔ بزرگ را درمان مى‌کند ولى بيمارى کرون از اين طريق درمان نمى‌شود.

براى درمان انسداد روده و فيستول‌ها (سوراخ‌هاى غيرطبيعى که مى‌توانند از روده به صفاق، مثانه، يا مهبل منتهى شوند) روش‌هاى جراحى ديگر ممکن است ضرورى باشد.

اقدامات چندى وجود دارند که مى‌توانند شما را در غلبه بر بيمارى التهابى روده يارى کنند:

- اين عارضه يک بيمارى ناتوان‌کننده است بنابراين از طريق مصرف ميزان کالري، پروتئين، ويتامين‌ها، و مواد معدنى کافى که توسط يک رژيم غذائى متعادل فراهم مى‌شود، تغذيهٔ مناسب خود را تأمين کنيد. احتمالاً درمى‌يابيد که برخى مواد غذائى اسهال را بدتر مى‌کند، از مصرف آنها اجتناب کنيد. مواد آزاردهنده اغلب غذاهاى پرالياف مثل دانه‌هاى خوراکي، ميو‌ه‌هاى مغزدار (مانند گردو)، و ذرت؛ غذاهاى سرخ کرده و چرب؛ و کافئين هستند. در برخى افراد لاکتوز موجود در فرآورده‌هاى شير علائم را بدتر مى‌کند. اين بيماران مى‌توانند از مواد جايگزين شير، شير هضم شده، يا لاکتاز (لاکتاز آنزيمى است که قند شير (لاکتوز) را تجزيه مى‌کند -م) تجارى آماده که به شير افزوده مى‌شود و لاکتوز را هضم مى‌کند، استفاده کنند.

- آهسته غذا بخوريد، آن را خوب بجويد، و سعى کنيد غذا را به مقدار کم و مکرر ميل کنيد (نه به مقدار زياد و به فواصل نامنظم).

- به‌خاطر داشته باشيد که علت شايع کاهش وزن در بيمارى التهابى روده، پرهيز از غذا خوردن به‌دليل ترس از بدتر شدن علائم است. مشکلى که بايد بر آن غلبه کنيد اين است که دريابيد چه غذاهائى روى علائم شما اثر ندارد و يا تنها داراى تأثيرات جزئى است. دربارهٔ ضرورت مصرف ويتامين‌ها و يا مواد غذائى به‌عنوان مکمل از پزشک نظرخواهى کنيد، به‌ويژه اگر ناچار هستيد رژيم غذائى محدودى را رعايت کنيد.

- زياد استراحت و ورزش کنيد. تا حد ممکن از فشارهاى روحى بپرهيزيد. فشار روحى علائم بيمارى التهابى روده را بدتر مى‌کنند.

اين نشانگان يک عارضه شايع و شديداً آزاردهنده است که در حدود ۱۵ درصد بالغان (دو سوم مبتلايان زن هستند) را گاه و بيگاه مبتلا مى‌کند. شايع‌ترين شکايت بيمار درد انقباضى شکم و حرکات نامنظم روده‌ها است، اگرچه برخى اسهال مزمن بدون درد دارند. نامنظمى حرکات روده از يبوست ساده تا اسهال شديد متغير است و اين دو عارضه ممکن است بدن علت مشخص هفته به هفته به تناوب تکرار شوند. همراه با اين دو علامت اصلى ممکن است ناراحتى‌هاى گوناگون و جزئى ديگر مثل گاز بيش از حد شکم، پرى يا نفخ شکم، دفع بلغم، و يک صداى واقعاً موزون داخلى معروف به قرقر شکم بروز کند.

علت شناخته شده‌اى براى نشانگان رودهٔ تحريک‌‌پذير وجود ندارد. به‌نظر مى‌رسد که علائم همراه با فشارهاى روحى بيمار شدت و ضعف مى‌يابد. تشخيص نشانگان رودهٔ تحريک‌پذير معمولاً بعد از اينکه پزشک کليهٔ علل متعدد ديگر اسهال مزمن را رد کرد، داده مى‌شود، يعنى اين تشخيص بعد از کنار گذاشتن ساير موارد مطرح مى‌گردد.

درمان :

مبحث اسهال و يبوست را براى به‌دست آوردن برداشت کلى در مورد درمان مشکلات کارکردى روده مرور کنيد. يکيا از اولين مواردى که به احتمال زياد پزشک به شما توصيه مى‌کند، افزايش مصرف الياف غذائى است. غذاهائى که داراى الياف زياد هستند عبارتند از گياهان بنشنى (نخود، انواع لوبيا، عدس) غلات، ميوه‌ها و سبزى‌ها. ممکن است مايل باشيد اين غذاها را با يک يا دو قاشق غذاخورى سبوس گندم قبل از صبحانه و افزايش ميزان آن در صورت لزوم، تکميل کنيد. بسيارى از پزشکان يکى از فرآورده‌هاى پسيليوم مثل متاموسيل يا اِفرسيليوم را ترجيح مى‌دهند. با کمال تعجب الياف غذائى در هر دو عارضهٔ اسهال و يبوست مفيد هستند، زيرا آنها آب روده را جذب و يک مدفوع با قوام و نرم ايجاد مى‌کنند، و با کشيدن آب از بدن به روده مدفوع سفت را نرم مى‌کنند.

در مودر فايدهٔ داروها در درمان نشانگان رودهٔ تحريک‌پذير اختلاف نظر بسيارى وجود دارد. اکثر افرادى که مبتلا به اين عارضه هستند آنقدر درمانده مى‌شوند که داروهاى ضد انقباضى (آنتى اسپاسموديک) را براى مقابله با اسهال و يبوست فوق‌الذکر امتحان مى‌کنند.

گازى که از طريق راست روده دفع مى‌شود همواره براى ما به‌‌عنوان يک حيوان اجتماعى مشکل‌ساز بوده است. رومى‌ها حتى براى بخشايش دفع گاز در انظار عمومى قانونى وضع کردند. دفع گاز به مقدار کم مشکل اندکى ايجاد مى‌کند. دفع گاز در همه وجود دارد و ميزان متوسط آن حدود نيم ليتر در روز است (در صورت گياهخوار بودن بيش از اين است) با وجود اين گاز بيش از حد، ناراحت‌کننده است.

گاز عمدتاً از دو منبع منشاء مى‌گيرد: بلع هوا و تخمير غذاى هضم نشده توسط باکترى‌ها که باعث ايجاد گازهاى هيدروژن، دى‌اکسيد کربن، و متان مى‌شود. کليهٔ اين گازها بدون بو هستند. مقادير جزئى از گازهاى تخميرى مسئول ايجاد بوى مخصوص گاز شکم هستند. برخى غذاها به‌عنوان باددار شناخته شده‌اند که عبارتند از: انواع لوبيا، سبوس، گل‌کلم ايتاليائي، کلم دکمه‌اي، کلم‌پيچ، سيب کال، گل کلم، پياز و شير در کسانى که عدم تحمل نسبت به لاکتوز (لاکتوز قند موجود در شير است -م)، دارند.

درمان :

اگرچه فرآورده‌هاى متعددى در بازار وجود دارد که گفته مى‌شود در کاهش نفخ مفيد هستند ولى تعداد کمى از آنها واقعاً مؤثر هستند. ادارهٔ دارو و غذا سايمتيکون را براى تسکين پرگازى روده تائيد کرده است ولى بسيارى از متخصصان شواهد علمى مناسبى براى تائيد تأثير آن نيافته‌اند. زغال فعال شده ممکن است مفيد باشد ولى بايد به مقدار زيادى مصرف شود (يک گرم قبل از مصرف غذاى باددار و يک گرم چهار ساعت بعد). پرهيز از غذاى باددار احتمالاً راحت‌تر از مصرف زغال است. توجه داشته باشيد که زغال ممکن است به ساير داروهائى که مصرف مى‌کنيد پيوند شود و به اين ترتيب در عمل آنها اختلال ايجاد کند. اگر مدت کوتاهى بعد از افزايش مصرف سبوس رژيم غذائى خود دچار نفخ شکم شديد، سعى کنيد مصرف سبوس را قطع کنيد و سپس مقدار آن را به‌تدريج تا ميزان دلخواه مصرف خود افزايش دهيد. اگر با همسر خود در يک‌جا مى‌خوابيد پشت خود را به سمت مقابل او بگردانيد.

مقدار زيادى از گاز توليد شده توسط تخمير باکتريائى در اثر خوردن کربوهيدرات‌هاى مرکب معروف به اليگوساکاريدها (کربوهيدارت‌هائى که از زنجيرهٔ کوتاهى از ساکاريدها تشکيل شده‌اند -م) که انسان فاقد آنزيم هضم‌کننده آنها است، ايجاد مى‌شود. با اين حال باکترى‌هاى ساکن در رودهٔ بزرگ داراى مقادير زيادى از اين آنزيم‌ها هستند و با ولع زياد از اين کربوهيدرات‌ها براى تغذيه استفاده مى‌کنند. در اين جريان مقادير زياد هيدروژن و دى‌اکسيدکربن ايجاد مى‌شود. اخيراً يک فرآوردهٔ تجارى به‌نام بينو (Beano) که حاوى مقادير متناسب و کافى از آنزيم‌هاى فوق‌الذکر است وارد بازار شده است. سازندگان اين فرآورده ادعا مى‌کنند که يک بار مصرف بينو قبل از خوردن خوراک لوبيا شما را از ناراحتى معمول بعد از غذا آسوده خواهد کرد. ممکن است اين ادعا درست باشد يا نباشد.

براى درد شکمى که گاهى با تجمع گاز همراه است، اقدامات چندى مى‌توان براى حرکت دادن گاز و کاهش انقباضات شکمى انجام داد. اگر درد در يک طرف شکم احساس مى‌شود، روى زمين يا تختخواب به همان سمت دردناک دراز بکشيد. براى حرکت دادن گاز در طول دورۀ برگ خود را به عقب و جلو حرکت دهيد . شکم خود را با دست آزاد خود مالش دهيد. کشيده شدن رودهٔ بزرگ در اثر فشار گاز باعث انقباضات و درد مى‌شود.

يبوست از نظر پزشکى به‌صورت 'اشکال در دفع مدفوع و کاهش دفعات آن' تعريف مى‌شود و معمولاً با احساس ناراحتى خفيف يا احساس دفع ناکامل همراه است. يبوست علل متعددى دارد که عبارتند از: رژيم غذائي، تغيير دعادت‌هاى ورزشي، زندگى بى‌تحرک، مشکلات هيجاني، داروها، سوءمصرف داروهاى مليّن، بى‌آبي، و به تعويق انداختن اجابت مزاج تا هنگام مشکل شدن دفع برخى افراد تنها به‌علت توفيق در اجابت مزاج در زمان مورد انتظار تصور مى‌کنند که دچار يبوست شده‌اند.

شايع‌ترين علت يبوست گاه و بيگاه احتمالاً کمبود الياف (فيبر) در رژيم غذائى است. يکى از آثار عمده الياف غذائى جذب آب و انتقال آن به رودهٔ بزرگ است که در آنجا باعث نرم شدن و افزايش حجم مدفوع مى‌شوند. رژيم‌هاى غذائى که محتوى غلات تصفيه شده، پروتئين، چربى‌ها و غذاهاى عمل آورده شده هستند، مدفوع کم حجم و خشکى ايجاد مى‌کنند که دفع آن مشکل است. اين مسئله با کمال تأسف در فضانوردان اوليه که عمدتاً از مواد غذائى غيرطبيعى و با الياف کم استفاده مى‌کردند، بارز شد.

داروهاى زيادى وجود دارند که يبوست از عوارض جانبى آنها محسوب مى‌شود. اين داروها عبارتند از: داروهاى مخدر، داروهاى ضدافسردگي، داروهاى آنتى‌کلينرژيک که در درمان بيمارى پارکينسون و ساير اختلالات به‌کار مى‌روند، مسکن‌ها، کدئين، آنتى‌اسيدهاى غيرقابل جذب که حاوى هيدروکسيدآلومينيوم يا کربنات کلسيم هستند. بسيارى از داروها که به‌منظور کاهش فشار خون مصرف مى‌شوند نيز يبوست ايجاد مى‌کنند. تغيير ميزان مصرف دارو، استفاده از داروى جايگزين، با افزايش مصرف مايعات اغلب مى‌تواند يبوست را برطرف کند.

سوءمصرف داروهاى مليّن باعث تنبلى رودهٔ بزرگ مى‌شود و به اين ترتيب مشکلى که داروهاى مليّن براى آن مصرف مى‌شد، تشديد مى‌گردد. اکثر پزشکان معتقد هستند که اگر شما زمين‌گير نيستيد مصرف بيش از چهار بار داروى مليّن ظرف دو هفته زياد از حد محسوب مى‌شود. شيوهٔ قطع مصرف داروهاى مليّن استفاده از مليّن‌هاى حجيم‌کننده مدفوع مثل پسيليوم يا متيل سلولز (متاموسيل و غيره)، و افزايش مصرف الياف غذائى و مايعات است. سپس مى‌توانيد به‌تدريج ملين‌هاى حجيم‌کننده مدفوع را نيز قطع کنيد.

درمان :

در اينجا برخى از روش‌هائى که براى رفع يبوست و جلوگيرى از عود آن به‌کار مى‌رود، ذکر مى‌‌شود.

- از غذاهائى که الياف زيادى دارند. مثل غلات کامل فراوان، سبوس، سيب‌زميني، ميوه‌هاى مغزدار (مثل گردو) ميوه و سبزى‌هاى تازه استفاده کنيد و از مصرف چربى و مواد غذائى تصفيه شده بپرهيزيد.

- زياد ورزش کنيد. حداقل نيم ساعت در روز پياده‌روى کنيد.

- مايعات فراوان بنوشيد. ۸ تا ۱۰ ليوان آب در روز مصرف کنيد. در صورت تمايل به اين ميزان آب آلو نيز اضافه کنيد. آب آلو واقعاً کارساز است.

- در صورت احساس دفع، آن را به تعويق نيندازيد. هرچه مدفوع بيشتر در روده بماند آب بيشترى از آن جذب مى‌شود و دفع آن دشوارتر مى‌گردد. مَثَل خردمندانه‌اى مى‌گويد: 'وقتى طبيعت چيزى را مى‌خواهد، سعى نکنيد او را فريب دهيد، بلکه بدون درنگ براى اجابت آن تعجيل کنيد وگرنه بدون شک به زحمت خواهيد افتاد' .

- از مليّن‌هاى محرک مثل روغن کرچک، کاسکارا (cascara، ماده ملينى است که از پوست گياه نوعى عناب به‌‌دست مى‌آيد -م)، و بيزاکوديل که از طريق تحريک مخاط روده عمل مى‌کنند، بپرهيزيد. در عوض مليّن‌هائى مثل متاموسيل يا اِفراسيليوم را براى چند روز امتحان کنيد. سبوس سادهٔ گندم نيز به‌خوبى کارساز و بسيار ارزان است. اگر اين روش موفق نبود و يبوست بيش از يک هفته ادامه يافت به پزشک مراجعه کنيد.

- حال کمى به روش تنقيه کردن مى‌پردازيم. تنقيه روش مفيدى براى آماده کردن بيماران براى جراحى است و گاهى در افراد سالخورده و عليل براى تکه‌تکه کردن مدفوع سفت شده به‌کار مى‌رود. در غير اين صورت نبايد بدون توصيهٔ پزشک مورد استفاده قرار گيرد. اتکاء به تنقيه از روى عادت مانند ملين‌ها باعث ايجاد وابستگى مى‌شود. از کف صابون استفاده نکنيد،اين ماده رودهٔ بزرگ را تحريک مى‌کند. روشى که به نام تنقيهٔ بخش بالائى رودهٔ بزرگ معروف است و براى درمان مسموميت توصيه مى‌شود و در آن مقادير زياد آب و مواد افزودنى از طريق يک لوله به بخش بالائى روده بزرگ هدايت مى‌شود، فريبى بيش نيست و مى‌تواند باعث عوارض شديدى گردد.

برخى از علل يبوست که نياز به مراقبت‌هاى تخصصى دارند عبارتند از: انسداد مکانيکى روده، انسداد روده در اثر فقدان تحرک آن که اغلب همراه با التهاب‌ها مثل التهاب صفاق يا التهاب ديورتيکول (کيسهٔ زائدى که در اثر افزايش فشار وارد بر جدار روده ايجاد مى‌‌شود -م)، مگاکولون (يک بيمارى شيرخواران و کودکان که در آن رودهٔ بزرگ مثل بادکنک متسع مى‌شود)، و کم‌کارى تيروئيد، ديده مى‌شود.

کارکردهاى کمى در بدن وجود دارد که به‌اندازهٔ دفع مدفوع دستخوش تغيير شوند. در تمدن شهرنشينى اجابت مزاج طبيعى از ۲تا ۳ بار در روز تا ۲ تا ۳ بار در هفته متغير است. تصور من بر اين است که وقتى دفعات اجابت مزاج به‌طور قابل توجهى بيش از حد معمول شود و محتواى آب آن فراتر از ميزان معمول گردد (يعنى مدفوع شکل شود)، اسهال ايجاد شده است. البته بروز همزمان تهوع و استفراغ، درد انقباضى شکم، و تب نيز در تصميم شما براى درمان علائم تأثير مى‌گذارد.

اسهال علل متنوعى دارد که شايع‌ترين آنها انواع گوناگون التهاب معده و روده (گاستروآنتريت) است. ساير علل عبارتند از سؤ مصرف الکل، عدم تحمل و حساسيت‌هاى غذائى (به مبحث حساسيت‌هاى غذائى مراجعه کنيد). برخى داروها مثل کلشى‌سين که در درمان نقرس مصرف مى‌شود. سموم مثل سم برخى قارچ‌هاى وحشى و جانوران صدف‌دارى که در معرض پرتوتابى قرار گرفته‌اند، و نشانگان رودهٔ تحريک‌پذير (به مبحث نشانگان رودهٔ تحريک‌پذير مراجعه کنيد).

درمان :

براى حملات خفيف و گاه و بيگاه اسهال درمان با تغيير رژيم غذائي، مايعات و الياف غذائى (فيبرهاى غذائي) انجام مى‌شود. غذاهائى که حجم مدفوع را زياد مى‌کنند عبارتند از: موز، برنج، سس سيب، و غلات کامل. براى جبران مايعات از دست رفته توسط اسهال مايعات فراوان بنوشيد. آب ميوه و نوشابه‌هاى غيرالکلى بهتر از آب هستند زيرا مواد معدنى بيشترى دارند که آنها نيز از طريق اسهال دفع مى‌شوند. اگر اسهال شديد است، ممکن است براى جايگزينى مايعات و مواد معدنى محلول‌هائى را که در خانه مى‌توان تهيه کرد، امتحان کنيد. يک قاشق چايخورى نمک، يک قاشق چايخورى جوش شيرين و چهار قاشق چايخورى شکر را در حدود يک ليتر آب حل کنيد. ممکن است مايل باشيد براى خوشمزه‌تر کردن آن از يک اسانس استفاده کنيد. يک فرآوردهٔ تجارى به‌نام پدياليت وجود دارد که ترکيب مشابهى دارد. در صورت تداوم اسهال يک ليتر از اين مايع براى جايگزينى در اکثر افراد بالغ در ۲۴ ساعت به‌علاوهٔ مصرف ۸ تا ۱۰ ليوان مايع به‌طور کلى در روز، بايد کافى باشد، در مورد اسهال شيرخواران به پزشک مراجعه کنيد.

الياف غذائى حجم مدفوع را زياد و آن را از طريق جذب و پيوند شدن با آب، شل مى‌کند. دو قاشق غذاخورى سبوس گندم يا يکى از فرآورده‌هاى پسيليوم (Psyllium)، مثل متاموسيل (Metamucil)، را با صبحانه امتحان کنيد.

در صورتى‌که اسهال بيش از چند روز طول کشيد، تب ظاهر شد، درد شکمى بروز کرد، يا متوجه خون در مدفوع خود شديد به پزشک مراجعه کنيد. به‌خاطر داشته باشيد که اگر تهوع و استفراغ همراه اسهال ايجاد شود و شما نتوانيد مايعات مصرفى را حفظ کنيد، ممکن است در خطر جدى بى‌آبى قرار گيريد.

داروهاى ضد اسهال بدون نسخه و مؤثر عبارتند از: آتاپولگيت فعال شده (Rheaban و Kaopectate)، پلى‌‌‌کربوفيل (Fiberall)، و لوپراميد (Imodium) اين داروها را مطابق دستورعمل مصرف کنيد.

پزشک ممکن است يکى از داروهاى زير را تجويز کند:

- داروهاى ضد انقباضى مثل ديفنوکسيلات (Lomotil) سه يا چهار بار در روز، آتروپين، يا پروپانتلين. اين داروها ممکن است باعث خشکى دهان و کم‌تحرکى مثانه شوند.

- داروهاى مخدر عبارتند از: کدئين ۱۵ تا ۳۰ ميلى‌گرم دو تا سه بار در روز و پارگوريک (محلول‌هاى الکلى و کافوردار داروهاى مخدر) يک قاشق چايخورى هر چهار ساعت.

اين داروها آرامبخش هستند و در صورتى‌که رانندگى مى‌کنيد يا با ماشين‌آلات کار مى‌کنيد، از مصرف آنها خوددارى نمائيد.

- داروهاى ضد اضطراب هنگامى که افزايش فشارهاى روحى علائم شما را آشکارا بدتر مى‌کند، توصيه مى‌شود.

توجه داشته باشيد که هيچ يک از اين داروها بدون دستور مصرف خاص توسط پزشک نبايد به کودکان داده شوند.

گاسترو آنتريت التهاب لايهٔ مخاطى دستگاه گوارش است که منجر به تهوع، استفراغ، اسهال و بسته به‌ علت زمينه‌اى گاهى باعث تب و دردهاى انقباضى شکم مى‌شود. شايع‌ترين علت يکى از ويروس‌هاى متعددى است که باعث حملات ۲۴ تا ۳۶ ساعتهٔ استفراغ و احتمالاً اسهال مى‌شود که معمولاً به آن 'آنفلوانزاى روده‌اي' يا 'آنفلوانزاى معده‌اي' گويند.

با وجود اين گاستروآنتريت علل متعدد ديگرى نيز دارد. در جدول علل شايع التهاب معده و روده (گاستروآنتريت) فهرست علل گوناگون گاستروآنتريت و مسمويت غذائى همراه با علائم و شيوه‌هاى جلوگيرى از آنها ارائه شده است.

علل شايع التهاب معده و روده (گاستروآنتريت)

بيمارى و عاملى که باعث آن مى‌شود منبع بيمارى علائم روش‌هاى پيشگيرى سالمونلوز سالمونلا (باکتري؛ بيش از ۱۷۰۰ نوع). ممکن است در گوشت خام، گوشت مرغ و خروس، تخم‌مرغ، ماهي، شير و محصولات ساخته شده از آنها يافت شوند. به‌سرعت در درجه حرارت اتاق تکثير مى‌يابند. شروع: ۱۲ تا ۴۸ ساعت بعد از خوردن. تهوع، تب، سردرد، دردهاى انقباضى شکم، اسهال، انقباضى شکم، اسهال، و گاهى استفراغ. مى‌تواند در شيرخواران، سالخوردگان و افراد ضعيف کشنده باشد. - نگهدارى غذا با روش‌هاى بهداشتى - پختن کامل مواد غذائي. - نگهدارى فورى و مناسب مواد غذائى در يخچال. مسموميت غذائى استافيلوکوکي سم روده‌‌اى استافيلوکوک (توسط باکترى استافيلوکوک ارئوس ايجاد مى‌شود) سم هنگامى ايجاد مى‌شود که غذاى آلوده به باکترى به مدت طولانى در حرارت اتاق نگهدارى شود. گوشت قرمز، گوشت مرغ و خروس، تخم‌مرغ، سالادهاى تن ماهي، سيب‌زمينى و ماکاروني؛ و شيرينى‌هاى پر خامه از محيط‌هاى مناسب براى توليد سم توسط اين باکترى‌ها است. شروع: ۱ تا ۸ ساعت بعد از خوردن، اسهال، استفراغ، تهوع، دردهاى انقباضى شکم و ضعف. مشابه آنفلوانزى شکمى است. ۲۴ تا ۴۸ ساعت طول مى‌کشد. به‌ندرت کشنده است. - روش‌هاى بهداشتى نگهدارى مواد غذائي. - نگهدارى فورى و مناسب مواد غذائى در يخچال. بوتوليسم سم بوتولينوم (توسط باکترى کلستريديوم بوتولينوم ايجاد مى‌شود) باکترى در محيط گسترش وسيعى درد. با وجود اين باکترى تنها در محيط بى‌هوازى (بدون اکسيژن) با ميزان اسيد کم سم توليد مى‌کند. انواع A، B، F ممکن است در اثر عمل آوردن ناکافى مواد غذاى کنسرو شده با ميزان اسيد کم مثل لوبياى سبز، قارچ خوراکي، اسفناج، زيتون، گوشت گاو ايجاد شود. نوع E به‌طور طبيعى در ماهى پديد مى‌آيد. شروع: ۳ تا ۳۶ ساعت بعد از خوردن. علائم مسموميت عصبى مثل دوبيني، عدم توانائى در بلع، اشکال در تکلم، و فلج پيشروندهٔ دستگاه تنفسي. فوراً در جستجوى کمک‌هاى پزشکى باشيد! بوتوليسم مى‌تواند کشنده باشد! - استفاده از روش‌هاى مناسب براى کنسرو ردن غذاهاى با ميزان اسيد کم. - خوددارى از مصرف غذاهاى با ميزان اسيد کم که به‌طور تجارتى کنسرو شده‌اند و مهر و موم آنها نشت دارد يا قوطى آنها کج، متورم يا ترک‌دار است. - بعد از باز کردن قوطى و جوشاندن شديد محتويات آن به‌مدت ۱۰ دقيقه سم نابود مى‌شود. اين کار توصيه نمى‌شود. مسموميت غذائى با پرفرنژنس کلستريديوم پرفرنژنس (باکترى ميله‌اى شکل) باکترى در محيط گسترش وسيعى دارد. معمولاً گوشت قرمز و گوشت مرغ و خروس و ظروف آنها يافت مى‌‌شود. هنگامى که مواد غذائى در طولانى مدت در حرارت اتاق نگهدارى شوند، به‌سرعت تکثير مى‌‌يابد. با پختن از بين مى‌رود. شروع: ۸ تا ۲۲ ساعت بعد از خوردن (معمولاً ۱۲ ساعت). درد شکمى و اسهال. گاهى تهوع و استفراغ. علائم يک روز يا کمتر طول مى‌کشد و معمولاً خفيف است. در افراد سالخورده و ناتوان مى‌تواند جدى‌تر باشد. - نگهدارى بهداشتى مواد غذائي، به‌ويژه گوشت قرمز و ظروف گوشت و سس گوشت. - پختن کامل مواد غذائي، به‌ويژه تخم‌مرغ و جوجه. - استفادهٔ فورى و مناسب از يخچال. شيگلوز (اسهال خونى باسيلي)، (باکترى شيگلا) هنگامى که فرد حامل که داراى رفتارهاى غيربهداشتى است به مايعات يا غذاى آبدارى دست مى‌زند و آن غذا به‌طور کامل پخته نمى‌شود، باعث آلودگى مى‌گردد. عامل بيمارى در حرارت بالاتر از دماى اتاق تکثير مى‌يابد. در محصولات شير لبنيات، گوشت مرغ و خروس و سالاد سيب‌زمينى يافت مى‌شود. شروع: ۱ تا ۷ روز بعد از خوردن. درد و انقباضات شکمي، اسهال، تب، گاهى استفراغ، و وجود خون، چرک يا بلغم در مدفوع. در شيرخواران، سالخوردگان و افراد ضعيف و ناتوان مى‌تواند شديد باشد. - حمل مواد غذائى با روش‌هاى بهداشتي. - دفع مناسب فاضلاب. - نگهدارى مناسب مواد غذائى در يخچال. کمپيلوباکتريوز کمپيلوباکتر ژوژونى (باکترى ميله‌اى شکل) باکترى در گوشت مرغ و خروس، گاو و گوسفند يافت مى‌شود و مى‌تواند گوشت و شير اين حيوانات را آلوده کند. منابع اصلى غذائى عبارتند از: گوشت خام مرغ و خروس، گوشت قرمز و شير غير پاستوريزه. شروع: ۲ تا ۵ روز بعد از خوردن. تب، درد انقباضى شکم، و گاهى مدفوع آلوده به خون. ۲ تا ۷ روز طول مى‌کشد. - پختن کامل مواد غذائي. - حمل مواد غذائى با روش‌هاى بهداشتي. - پرهيز از شير غيرپاستوريزه. التهاب معده و روده (گاستروآنتريت) يرسينيا آنتروکوليتيکا (باکترى بدون هاگ) در طبيعت در همه جا يافت مى‌شود؛ توسط غذا و آب منتقل مى‌گرد. باکترى به‌سرعت در حرارت اتاق و يخچال (۴ تا ۹ درجه سانتى‌گراد) تکثير مى‌يابد. معمولاً در سبزى‌هاى خام، گوشت‌ها، آب و شير غير پاستوريزه يافت مى‌شود. شروع: ۲ تا ۵ روز بعد از خوردن تب، سردرد، تهوع، اسهال، و ضعف عمومي. علائم مشابه آنفلوانزاى شکمى است. يکى از علل مهم التهاب معده و رودهٔ کودکان. مى‌تواند ساير گروه‌هاى سنى را نيز مبتلا کند، در صورت عدم درمان منجر به ساير بيمارى‌هاى جدى (مثل التهاب غدد لنفاوي، التهاب مفاصل، و نشانگان رايتر، نوعى بيمارى رماتيسمى است) مى‌شود. - پختن کامل مواد غذائي. - تميز کردن ابزار برنده و تختهٔ مخصوص خرد کردن مواد غذائى قبل از تهيهٔ غذاهائى که خام مصرف مى‌شوند. - پرهيز از شير غيرپاستوريزه و آب کلره نشده. مسموميت غذائى با سرئوس باسيل سرئوس (باکترى و احتمالاً سم آن) بيمارى ممکن است توسط باکترى که در محيط فراوان است و يا سم روده‌اى که توسط اين باکترى در مواد غذائى خام توليد مى‌شود، ايجاد گردد. باکترى به‌سرعت تکثير مى‌يابد. شروع: ۱ تا ۱۸ ساعت بعد از خوردن. دو نوع بيمارى ايجاد مى‌کنند: ۱. درد شکمى و اسهال ۲. تهوع و استفراغ کمتر از يک روز طول مى‌کشد. -حمل مواد غذائى با روش‌هاى بهداشتي -پختن کامل مواد غذائي -نگهدارى فورى و مناسب در يخچال. وبا ويبريوکلرا (باکتري) در ماهى و جانوران صدفدارى که از آب‌هاى آلوده به فاضلات انسانى صيد مى‌گردند يافت مى‌شود. (اين باکترى ممکن است به‌طور طبيعى در آب‌هاى ساحل خليج‌ها نيز وجود داشته باشد) منابع اصلى غذائى عبارتند از: مواد غذائى دريائي، به‌ويژه غذاهائى که خام مصرف مى‌شوند. شروع: ۱ تا ۳ روز. مى‌تواند از يک شکل تحت بالينى (حملات خفيف بدون عارضه همراه با اسهال) تا يک شکل کشنده (اسهال شديد همراه با بى‌آبى بدن) متغير باشد. موارد شديد نياز به بسترى شدن در بيمارستان دارند. - حمل مواد غذائى با روش‌هاى بهداشتي. - پختن کامل مواد غذائي. مسموميت غذائى با پاراهموليتيک ويبريوپارا هموليتيک (باکتري) عامل بيمارى در آب شور زندگى مى‌کند و مى‌تواند ماهى و جانوران صدفدار را آلوده کند. در هواى گرم رشد مى‌کند. شروع: ۱۵ تا ۲۴ ساعت بعد از خوردن. درد شکمي، تهوع، استفراغ، و اسهال. گاهى تب، سردرد، لرز، و وجود بلغم و خون در مدفوع. ۱ تا ۲ روز طول مى‌کشد. به‌ندرت کشنده است. - حمل مواد غذائى با روش‌هاى بهداشتي. - پختن کامل مواد غذائي. بيمارى معدى روده‌اى ويروسى آنترو ويروس‌ها، روتا ويروس‌ها، پارو ويروس‌ها. ويروس‌ها در رود‌ه‌هاى انسان وجود دارند و از طريق مدفوع دفع مى‌شوند. آلودگى مواد غذائى از سه طريق ايجاد مى‌شود: ۱. هنگامى که از فاضلاب براى غنى کردن خاک باغ‌ها و مزارع استفاده شود. ۲. از طريق تماس مستقيم دست با غذا هنگام تهيهٔ آن و ۳. هنگامى که جانوران صدفدار آبزى توسط فاضلاب آلوده شوند. شروع: بعد از ۲۴ ساعت. اسهال شديد، تهوع و استفراغ. علائم تنفسي. معمولاً ۴ تا ۵ روز طول مى‌کشد، ولى ممکن است هفته‌ها نيز ادامه يابد. - حمل مواد غذائى با روش‌هاى بهداشتي. - پختن کامل مواد غذائي. - استفاده از آب آشاميدنى سالم. - دفع مناسب فاضلاب. التهاب کبدى (هپاتيت) ويروس هپاتيت A منابع اصلى غذائى عبارتند از: جانوران صدفدارى که از نواحى آلوده صيد شده‌اند، و غذاهائى که هنگام تهيه زياد دستکارى و سپس خام خورده مى‌شوند (مثل سبزى‌ها) زردي، خستگي. ممکن است باعث آسيب کندى و مرگ شود. - حمل مواد غذائى با روش‌هاى بهداشتي. - پختن کامل مواد غذائي. - استفاده از آب آشاميدنى سالم. - دفع مناسب فاضلاب. مايکوتوکسيکوز سموم قارچى (مايکوتوکسين‌هاى ناشى از کپک‌ها) در غذاهائى که رطوبت نسبتاً زيادى دارد ايجاد مى‌شود. منابع اصلى غذائى عبارتند از: انواع لوبيا و غلات که در محل مرطوب انبار شده‌اند. ممکن است بيمارى کبدى و احتمالاً کليوى ايجاد کند. - مواد غذائى را از نظر وجود کپک قابل رؤيت بررسى کنيد و در صورت آلوده بودن آنها را دور بريزيد. - مواد غذائى آسيب‌پذير را به‌طور مناسب انبار کنيد. ژيارديناز ژيارديالامبليا (تک‌ياخته‌اى تاژکدار) اين تک‌ياخته‌ها در روده‌هاى انسان وجود دارند و با مدفوع خارج مى‌شوند. آلودگى مواد غذائى از دو راه اتفاق مى‌افتد. ۱. هنگامى‌که از فاضلاب براى غنى کردن خاک باغ‌ها و مزارع استفاده شود. ۲. از طريق تماس مستقيم دست با غذا هنگام تهيهٔ آن. منابع اصلى غذائى عبارتند از غذاهائى که هنگام تهيه زياد دستکارى مى‌شوند. اسهال، دردشکمي، نفخ شکم، اتساع شکم، اختلالات تغذيه‌اي، علائم عصبي، بى‌اشتهائي، تهوع و استفراغ. - حمل مواد غذائى با رو‌ش‌هاى بهداشتي. - پرهيز از مصرف ميوه و سبزيجات در مناطقى که اين تک‌ياخته‌ها شيوع دارند. - دفع مناسب فاضلاب. آميبياز آنتاموباهيستوليتيکا (آميب، تک‌ياخته) احساس درد روى محل رودهٔ بزرگ و کبد، مدفوع شل هنگام صبح، اسهال عودکننده، تغيير در اجابت مزاج، علائم عصبي، کاهش وزن، کم‌خونى و خستگي.

اگرچه سرطان معده در ژاپن، شيلي، و بخش‌هائى از اروپاى شرقى شيوع دارد ولى در آمريکا نسبتاً ناشايع است. اين عارضه اغلب در مردها بروز مى‌کند و سن متوسط شروع آن در ۵۵ سالگى است.

علائم :

علائم اوليهٔ سرطان معده شبيه زخم خوش‌خيم معده است. اين علائم عبارتند از: سوءهاضمه مداوم، نفخ، تهوع، خفيف، و سوزش سردل. سرطان ممکن است بعداً باعث خونريزي، پيدايش خون در مدفوع، کم‌خوني، و کاهش وزن شود.

تشخیص و درمان :

تشخيص سرطان معده از طريق آندوسکوپى (عبور دادن يک لولهٔ فيبر نورى به‌داخل معده) و نمونه‌بردارى داده مى‌شود. اگر تومور در مراحل اوليه کشف شود، سرطان ممکن است از طريق برداشتن توسط عمل جراحى معالجه شود (برداشتن نسبى معده، parcial gastrectomy)، اگر سرطان گسترش يابد درمان با داروهاى ضد سرطان (شيمى درماني) يا گاهى با اشعهٔ ايکس ممکن است توصيه مى‌شود.

باب المعده یک ماهیچه حلقوی است که عبور غذا از معده به دوازدهه را تنظیم میکند. در موارد نادر بویژه در اثر زخم ناشی از اسید و آنزیمهای معده -باب المعده تنگ و مسدود میشود. علائم آن عبارتند از : نفخ-استفراغ- آروغ زدن گازهای بدبو- ..  تشخیص به راحتی با کمک آندوسکوپی داده میشود.  درمان معمولا از طریق گشاد کردن باب المعده با عمل جراحی انجام میشود.

زخم ناشى از اسيد و آنزيم‌هاى معده مشکل بهداشتى عمده‌اى است که سالانه بيش از ۴ ميليون نفر را در آمريکا مبتلا مى‌کند. اين زخم‌هاى در معده و دوازدهه (قسمت ابتداى رودهٔ کوچک) به‌شکل زخم يا فرسايش مخاط معده و رودهٔ کوچک بروز مى‌کنند. تصور مى‌شود که ترشح بيش از حد اسيد و آنزيم‌هاى گوارشى معده بر سد مخاطى که به‌عنوان يک محافظ طبيعى عمل مى‌کند، غلبه مى‌نمايد و عملاً باعث هضم مخاط معده و رودهٔ کوچک مى‌گردد. علت بروز اين عارضه ناشناخته است اگرچه بررسى‌هاى اخير نشان داده است که باکترى خاصى به‌نام هليکوباکترپيلورى ممکن است در ايجاد زخم نقش داشته باشد.

زخم دوازدهه در مردان شايع‌تر است اگرچه در سال‌هاى اخير متأسفانه به‌نظر مى‌رسد که ميزان ابتلا زنان به اندازهٔ مردان شده است. زخم دوازدهه در افراد جوان و ميانسال بروز مى‌کند درحالى‌که زخم معده معمولاً در افراد سالخورده‌تر ايجاد مى‌شود.

تشخيص زخم معده از زخم دوازدهه از روى علائم مشکل است. هر دو نوع اين زخم‌ها باعث ايجاد تهوع و استفراغ، آروغ زدن، نفخ، و درد مى‌شوند. درد ناشى از زخم در عمق حفرهٔ معده پديد مى‌آيد و اغلب شما را در نيمهٔ شب بيدار مى‌کند و معمولاً با خوردن غذا و مصرف آنتى اسيد برطرف مى‌شود. در برخى موارد تنها يک احساس گرسنگى شديد هنگام خالى بودن معده به‌وجود مى‌آيد. در موارد شديد هنگامى که عروق خونى زير زخم فرسايش مى‌يابند ممکن است خونريزى همراه با استفراغ مواد قهو‌ه‌اى رنگ يا مدفوع سياه قيرى بروز کند. اينها دلايل آشکار لزوم مراقبت‌هاى فورى پزشکى هستند.

روش‌هاى معمول تشخيص زخم ناشى از اسيد و آنزيم‌هاى معده شامل پرتونگارى‌هاى متوالى از دستگاه گوارشى فوقانى (به شکل پرتونگارى‌هاى متعدد از معده و روده‌ها بعد از بلع مايع حاوى باريم) و آندوسکوپى است که در آن يک لولهٔ بلند قبال انعطاف که از فيبرهاى نورى تشکيل شده است از طريق حلق به طرف معده و دوازدهه هدايت مى‌شود. مطالعات پرتونگارى حفرهٔ زخم را مشخص مى‌کند در حالى‌که آندوسکوپى امکان معاينه مستقيمم زخم توسط پزشک را فراهم مى‌سازد. آندوسکوپى در تشخيص سرطان معده که ممکن است افتراق آن از لحاظ بالينى از ساير زخم‌هاى ناشى از اسيد و آنزيم‌هاى معده مشکل باشد، کارآئى دارد. بررسى و تجزيهٔ ترشحات معده ممکن است به‌ويژه در تشخيص ترشح بيش از حد اسيد که در نشانگان زولينجراليسون (Zollinger-Ellison) و در اثر يک تومور ترشح‌کننده آنزيم در پانکراس به‌نام گاسترينوما (gastrinoma)، پديد مى‌آيد، مفيد باشد.

درمان :

-رژیم غذایی :

در گذشته براى تسريع در بهبودى زخم‌ها غذاهاى ساده (رژيم غذائى زخم معده) توصيه مى‌شد ولى در حال حاضر تأکيد کمترى روى رژيم غذائى مى‌شود. مصرف غذاى کم در وعده‌‌هاى غذائى متعدد در طول روز براى خنثى کردن اسيد معده و اجتناب از خالى ماندن معده به مدت طولاني، اهميت بيشترى دارد. از مصرف قهوه، چاي، و الکل بپرهيزيد، کليهٔ اين مواد ترشح اسيد معده را تحريک مى‌کنند و نقشى در خنثى کردن اسيد ندارند. مصرف ليوان‌هاى شير به‌طور مکرر، ديگر توصيه نمى‌شود زيرا شير باعث ايجاد واکنش برگشتى مى‌شود. در ابتدا کلسيم شير اسيد معده را خنثى مى‌کند و علائم را تسکين مى‌دهد ولى بعداً چربى‌ها و پروتئين شير ترشح اسيد را تحريک مى‌کند و ممکن است سوءهاضمه بدتر شود. غذاهائى که علائم زخم ناشى از اسيد و آنزيم‌هاى معده را تشديد مى‌کنند در افراد مختلف متفاوت هستند. شما فوراً اين غذاها را خواهيد يافت و با پرهيز از آنها به‌ويژه قبل از خواب بهتر خواهيد شد.

- سیگار را ترک کنید :

نيکوتين ترشح اسيد معده را افزايش مى‌دهد، ترميم زخم را به تأخير مى‌اندازد، و خطر بروز عوارض وخيم مثل خونريزى را بالا مى‌برد.

-آنتی اسیدها :

اينها داروهاى سادهٔ خنثى‌کننده اسيد هستند که براى درمان علائم زخم کاملاً بى‌خطر و مؤثر هستند. براى توضيح انواع رايج‌ترين اين دارو به مبحث آنتى‌اسيدها مراجعه کنيد. به‌نظر مى‌رسد که آنتى‌اسيدها هنگامى که ۱ تا ۲ ساعت بعد از غذا و قبل از خواب مصرف شوند مؤثر هستند خواهند بود. به‌‌نظر مى‌رسد مصرف آنتى‌اسيدها به‌صورت قرص يا مايع فرق چندانى نداشته باشد، ولى براى تسريع تأثير خنثى‌سازى قرص‌ها بايد خوب جويده شوند.

به‌خاطر داشته باشيد که آنتى‌اسيدها مى‌توانند در جذب برخى داروها اختلال ايجاد کنند. اگر داروى ديگرى مصرف مى‌کنيد آنها را با پزشک خود مورد بازبينى قرار دهيد. از مصرف آسپيرين و داروهاى ضد التهاب غيراستروئيدى (مثل ايبوپروفن،ناپروکسن و غيره) بپرهيزيد. اين داروها زخم ناشى از ترشح اسيد و آنزيم‌هاى معده را بدتر مى‌کنند.

- داروهای مهار کننده ترشح اسید :

چهار داروى سايمتيدين (Tagamet)، رانيتيدين (Zantac)، نيزاتيدين (Axid) و فاموتيدين (Pepcid)، مهارکننده‌هاى قوى ترشح اسيد و آنزيم پپسين معده هستند. آنها تحت عنوان مهارکننده‌هاى گيرنده H۲ شناخته مى‌شوند. سايميتدين معمولاً چهار بار در روز، رانيتدين دو بار در روز، و فاموتيدين و نيزاتيدين يک سوخت و ساز ساير داروها اختلال ايجاد کنند و بايد تحت نظر پزشک مصرف شوند.

- داروهای پوشاننده زخم :

داروى تجويزى نسبتاً جديد به‌نام سوکرالفيت (Carafate) از طريق ايجاد يک لايه ژلاتينى ضخيم در معده و پوشاندن زخم از تماس آن با اسيد و آنزيم‌هاى معده جلوگيرى مى‌کند. اين دارو تقريباً هيچ عارضهٔ جانبى ندارد.

هنگامى که زخم ناشى از اسيد و آنزيم‌هاى معده بهبود يافت، عود زخم بسيار شايع است مگر آنکه مصرف دارو ادامه يابد. اين مقصود معمولاً با تداوم مصرف يکى از مهارکننده‌هاى گيرندهٔ H۲ فوق‌الذکر هنگام خواب برآورده مى‌شود. در افراد سيگارى زخم‌ها به کندى بهبود مى‌يابند و اين افراد بعد از بهبودى اوليه ميزان عود بالاترى دارند.

داروهاى متعدد و جديد مقابله با زخم، درمان زخم ناشى از اسيد و آنزيم‌هاى معده را بسيار آسانتر کرده است و داروهاى متنوع و جديدى مثل امپرازول (Prilosec)، وجود دارند که تقريباً به‌طور کامل ترشح اسيد معده را متوقف مى‌کنند.

در حال حاضر متوسل شدن به جراحى براى درمان زخم‌ها شيوع بسيار کمترى دارد. با اين حال وقتى عوارضى مثل خونريزي، انسداد يا سوراخ شدن (پاره شدن به‌داخل حفرهٔ صفاق) بروز کند، يا در موارد زخم‌هاى وخيم و عودکننده، جراحى ممکن است ضرورت يابد. در اين موارد احتمالاً قسمت‌هائى از معده و دوازدهه برداشته مى‌شود و عصب واگ ممکن است براى کاهش ترشح اسيد قطع گردد. زخم‌هاى خونريزى دهنده توسط آندوسکوپى و استفاده از اشعهٔ ليزر يا سوزاندن و بستن عروق خونى با جريان برق (الکتروکوتري) درمان مى‌شوند. اما به‌خاطر داشته باشيد که اکثر زخم‌ها را مى‌توان با اقدامات محافظه‌کارانه و به‌کارگيرى شيوه‌هاى سنجيده در زندگى (شامل ورزش)، درمان کرد. پس شيوهٔ مناسب زندگى در اين بيمارى نيز مؤثر است.

التهاب معده از نظر لغوى به معنى التهاب لايهٔ پوششى داخلى معده است. التهاب مى‌تواند در اثر باکترى‌ها، ويروس‌ها، يا داروهاى محرکى مثل آسپيرين، استروئيدها، و بسيارى از داروهاى ضد التهاب غيراستروئيدى (مثل ايبوپروفن، ناپروکسن و غيره) ايجاد شود. با وجود اين شايع‌ترين علت التهاب معده مصرف بيش از حد الکل و توتون است.

علائم التهاب معده کليهٔ علائم سوءهاضمه را که در بالا ذکر شد در بر مى‌گيرد. به‌علاوه يک درد سوزشى ممکن است در حفرهٔ معده ايجاد شود که در صورت بروز، نشانهٔ آن است که بايد کارى انجام شود.

درمان : علائم خفيف سوءهاضمه را معمولاً مى‌توان با محدود کردن مصرف الکل، کافئين، توتون و عادات معقول غذا خوردن مهار کرد. آنتى‌اسيدها معمولاً علائم را تسکين مى‌دهند. اگر درد بروز کرد، معمولاً مى‌توان آن را با نخوردن غذا به مدت يک روز مهار کرد. به‌جاى غذا مقدار کمى از مايعات مثل شير يا آب در فواصل متعدد بنوشيد. از داروهاى ضدالتهاب غيراستروئيدى که ممکن است باعث فرسايش و خونريزى مخاط معده شوند، بپرهيزيد. بعد از يک يا دو روز مى‌توانيد مصرف غذاهاى ساده‌اى را که مى‌دانيد با شما ناسازگارى ندارد، شروع کنيد. اگر درد تداوم يافت يا دچار استفراغ خونى شديد (يا رنگ مواد بالا آمده قهوه‌اى به‌نظر رسيد)، يا اگر مدفوع شما سياه و قيرى رنگ شد (نشانگر وجود خون)، فوراً به پزشک مراجعه کنيد.

هرکس زمانى تهوع را تجربه کرده است و اکثر افراد گاهى دچار استفراغ مى‌شوند. معمولاً علت بروز اين علائم معلوم نيست زيرا تهوع و استفراغ علائم شايعى هستند که با بيش از صد عارضه و بيمارى همراه هستند. با اين حال اغلب علت‌ها مثل‌ سوءهاضمهٔ ساده، بى‌خطر هستند و خودبه‌خود برطرف مى‌شوند.

درمان :

بهترين تدبير درمانى براى تهوع، عدم مصرف مواد غذائى از راه دهان تا برطرف شدن تهوع است. گاهى خوردن يک بيسکويت شور يا ساير خوراکى‌هاى خشک اين حالت را برطرف مى‌کند. اين ادعا که نوشابه‌هاى حاوى گاز کربنيک تهوع را برطرف مى‌کنند، يک افسانه است. گازکربنيک به احتمال زياد موجب مى‌شوود شکمى که قبلاً دچار آشفتگى شده است، نفخ کند و باعث ايجاد استفراغ گردد. نوشيدن کولاها يا نوشابه‌هاى زنجبيلى ممکن است براى جبران مايعات بعد از استفراغ مفيد باشد ولى بايد بدون گاز و دماى آن به اندازهٔ دماى اتاق باشد و هربار به مقدار کم مصرف شود.

سوءهاضمه عبارت مبهمى است که معمولاً به ناراحتى شکمي، نفخ، يا صرفاً احساس پرى طول کشيده در شکم که بعد از غذا خوردن ايجاد مى‌شود، اطلاق مى‌گردد. علائم شايع ديگر عبارتند از: سوزش سردل، تهوع و آروغ زدن. اين عارضه اغلب با نوعى بى‌احتياطى در غذا خوردن مثل نوشيدن زياد مايعات، افراط در مصرف غذاهاى چرب يا غذاهائى که به شما نمى‌سازند، تند غذا خوردن، و خوب نجويدن غذا، همراه است. غذاهاى متعددى مثل کلم‌پيچ، خيار، انواع لوبيا و پياز به‌ويژه فرد را مستعد بروز سوءهاضمه مى‌کنند.

سوءهاضمه تقريباً عموميت دارد و هرکسى گاه و بيگاه به آن مبتلا مى‌شود. از اين جنبه اين عارضه نسبتاً بى‌ضرر است. سوءهاضمه تنها هنگامى که مکرراً عود کند، علت آن نامعلوم باشد، يا به طريقى در کيفيت زندگى اختلال ايجاد کند، بايد از نظر پزشکى مورد توجه قرار گيرد.

درمان :

شما معمولاً مى‌توانيد با محدود کردن مصرف الکل، ترک سيگار، و خوددارى از مصرف غذاها يا داروهائى که مى‌دانيد باعث بروز سوءهاضمه در شما مى‌شوند از اين عارضه جلوگيرى کنيد. غذا را به مقدار کم و به دفعات بيشتر ميل کنيد. هنگام غذا خوردن از فشارهاى روحى دورى کنيد. استفاده از آنتى‌اسيد اغلب تنها اقدام مورد نياز براى برطرف کردن علائم است (به مبحث آنتى‌اسيدها مراجعه کنيد). اگر سوءهاضمه با درد شکمي، تهوع طول کشيده، استفراغ، استفراغ خونى يا تب همراه بود، با پزشک مشورت کنيد. در مشکلات پزشکى مهمى مثل بيمارى کيسهٔ صفرا، زخم دوازدهه، و سرطان معده، سوءهاضمه يک عارضهٔ شايع و اغلب طولانى است.

بلع دردناک و اشکال در بلع (دیسفاژی) مثل مواقعی که غذا و مایعات در مری چسبناک به نظر میرسند -میتواند در اثر عوارض متعددی ایجاد شود.  درد اغلب با انواع التهاب مری که در پست قبلی (فهرست موضوعی دهان -حلق و دستگاه گوارش) بحث شد-همراه است. از طرف دیگر انقباضات مری نیز که با پس زدن مواد همراه است ممکن است باعث ایجاد درد شود.   درد و اشکال در بلع همچنین با عارضه ای به نام آشالازی همراه هستند. در این عارضه اعصاب عضلات مری اختلال دارند.  در آشالازی توالی انقباضات عضلانی متناسب نیست در نتیجه یک انسداد عملی در راه عبور غذا ایجاد میشود.  افراد مبتلا به آشالازی حتی در بلع آب معمولی نیز مشکل دارند.  پس زدن غذا و مایعات و واردشدن آن به ریه بویژه در شبها ممکن است باعث ایجاد حالت خفگی شود.              سایر علل اشکال در بلع شامل تنگی یا سرطان مری است که خوشبختانه هر دو نادر هستند.  تشخیص این موارد باید توسط متخصص بیماریهای گوارشی داده شود. او مری را به وسیله یک لوله مخصوص (آندوسکوپ) معاینه میکند و فشار را در نقاط مختلف مری و معده اندازه گیری میکند (فشار سنجی).  پرتو نگاری با باریم (باریم در پرتونگاری حاجب است و بعد از بلع آن در نقاطی که این ماده وجود دارد فیلم سفید به نظر میرسد.) تنگی و بلع ناهماهنگ را مشخص میکند.  درمان این مشکلات بسته به ترجیح بیمار از طریق ترمیم جراحی یا گشاد کردن مکانیکی مری انجام میشود.  در برخی موارد داروها در کاهش انقباضات مری مؤثرند.

فتق شکاف حجاب حاجز یک بیرون زدگی غیر طبیعی (فتق)قسمت فوقانی معده از سوراخ (شکاف) حجاب حاجز است. از طریق این شکاف مری از حجاب حاجز عبور میکند و به معده اتصال می یابد. به نظر میرسد که ضعف عضلات حجاب حاجز علت این عارضه است. این عارضه بسیار شایع است ولی خوشبختانه اکثر افراد بدون علامتند. در سایرین-بویژه آنهایی که نسبت به سلامتی خود بی تفاوتند -پیامد این عارضه به صورت سوزش سردل-درد سوزشی و عمیق قفسه سینه که گاهی با درد و مشکلات قلبی اشتباه میشود-میباشد. این علائم معمولا با دراز کشیدن بدتر میشوند .آروغ زدن و پس زدن محتوای اسیدی معده به حلق نیز از علائم شایع است. در موارد شدید و در صورت وارد شدن مواد پس زده به ریه ها ممکن است سرفه یا اشکال در تنفس ایجاد شود.                              سوزش سر دل در اثر ناتوانی دریچه بازدارنده (اسفنگتر) مری در جلوگیری از جریان یا پس زدن محتوای اسیدی معده به مری ایجاد میشود به همین علت به این عارضه پس زدن مواد از معده به مری میگویند.                       پس زدن اسید لایه مخاطی ظریف مری را ملتهب میکند و به این ترتیب نام التهاب مری ناشی ازپس زدن به این عارضه داده شده که اکثر پزشکان آن را به کار میبرند. بسیاری از افراد مبتلا به التهاب مری ناشی از پس زدن -فتق شکاف حجاب حاجز ندارند و فقط عملکرد دریچه بازدارنده مری آنها ضعیف است . با این حال تعداد افراد مبتلا به فتق شکاف حجاب حاجز با بالا رفتن سن افزایش می یابد. تخمین زده میشود که در حدود سن 65 سالگی تقریبا نصف همه مردم مبتلا به این عارضه اند و در حدود 85 سالگی قریب 85 درصد افراد دچار فتق شکاف حجاب حاجز میشوند.                                                                                                                                درمان : اگر مبتلا به فتق شکاف حجاب حاجز هستید کار زیادی در مورد آن نمیتوانید انجام دهید ولی اقدامات متعددی برای جلوگیری از سوزش سردل و بزرگ شدن فتق قابل انجام است . این اقدامات عبارتند از :                         *پرخوری نکنید و از مصرف غذاهایی مثل چربیها و شکلات که تخلیه معده را کند میکنند-بپرهیزید. شما احتمالا سایر غذاهایی را که همواره باعث سوزش سر دل میشود-خواهید یافت. از مصرف این غذاها نیز خودداری کنید.    کافئین-نعناع-گوجه فرنگی-و مرکبات و آب میوه آنها در بسیاری از افراد باعث سوزش سر دل میشود. بر خلاف اعتقاد عمومی غذاهای ادویه دار سوزش سر دل ایجاد نمیکنند و معمولا نیازی به پرهیز از آنها وجود ندارد.                           *برخی از داروها میتوانند باعث سوزش سردل شوند. این داروها عبارتند از :  قرصهای ضد بارداری-آنتی هیستامین ها (که در بسیاری از داروهای سرماخوردگی یافت میشوند) -دیازپام- و بسیاری از داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی مثل ایبوپروفن.  اگر از داروهای تجویز شده استفاده میکنید از پزشک در مورد احتمال ایجاد سوزش سردل توسط آنها -نظرخواهی کنید.                                                                                                          *حداقل 2 ساعت قبل از خوابیدن غذا بخورید تا قبل از دراز کشیدن معده فرصت کافی برای تخلیه داشته باشد.         *سیگار کشیدن را ترک کنید. نیکوتین علاوه بر ایجاد سرطان و صدها عارضه نامطلوب دیگر-باعث کند شدن تخلیه معده و پس زدن مواد از معده به مری میشود.                                                                                        *از لباسهای تنگ بویژه کمربندهایی که به کمر فشار می آورند -بپرهیزید.                                                        *اگر وزنتان بیش از حد است آن را کاهش دهید. وزن زیاد فشار شکمی را افزایش میدهد و باعث پس زدن مواد و سوزش سردل میشود.                                                                                                                                      *الیاف (خوراکیهایی مثل سبزیها-میوه ها و ...الیاف غذایی زیادی دارند) رژیم غذایی خود را افزایش دهید تا از یبوست جلوگیری شود. زور زدن هنگام دفع مدفوع باعث پس زدن مواد میشود.                                             * با بلند کردن سر تختخواب خود به اندازه 10 تا 12 سانتیمتر از نیروی جاذبه استفاده کنید. این کار را میتوان با قرار دادن کتاب یا آجر زیر پایه های بالایی تخت انجام داد.                                                                                  آنتی اسیدها (داروهای ضد اسید) : احتمالا اولین دارویی که اکثر افراد به دلیل سوزش سردل به آن روی می آورند -آنتی اسیدها هستند. آنتی اسیدها از طریق خنثی کردن اسید معده و کم کردن تحریک ناشی از پس زدن مواد در صورت بروز -عمل میکنند. آنتی اسید ها بویژه اگر به شکل مایع و پودر باشند سریع اثر میکنند. قرصها کندتر اثر میکنند مگر آنکه خوب جویده شوند. آنتی اسیدها در تسکین درد و احساس سوزش ناشی از سوزش سردل کاملا مؤثرند. با وجود این-این داروها باید به عنوان یک وسیله درمانی موقت در نظر گرفته شوند و برای مصرف طولانی  مدت نباید به آنها اتکا کرد -مخصوصا داروهایی که حاوی بیکربنات سدیم (جوش شیرین ساده) هستند به علت محتوای زیاد سدیم میتوانند در عملکرد کلیه اختلال ایجاد کنند. این ترکیبات همچنین ممکن است باعث ایجاد ((واکنش برگشتی)) شوند یعنی تولید اسید را چند ساعت بعد افزایش دهند و مصرف آنتی اسید بیشتر را ضروری سازند.       کربنات کلسیم ارزان و مؤثر است ولی این ترکیبات نیز موجب واکنش برگشتی اسید میشوند. آنتی اسیدهای حاوی کلسیم اغلب توسط زنان یائسه برای افزایش کلسیم رژیم غذایی مصرف میشوند. مقدار مصرف باید به 1000 تا 1500 میلی گرم کلسیم در روز محدود شود و از مصرف آنتی اسیدهای حاوی آلومینیوم که عملا باعث تخلیه کلسیم بدن میشوند باید خودداری گردد. بنابراین اگر از آنتی اسیدهای حاوی کلسیم استفاده میکنید -فراورده های دارویی کلسیم را مصرف نکنید.           هیدروکسید منیزیم نیز یک فراورده تند اثر است. مصرف این دارو به مقدار زیاد که مورد علاقه برخی از افراد است ممکن است باعث اسهال شود.                          ترکیبات آلومینیوم دار به عنوان آنتی اسید تأثیر کمتری دارند و مصرف مقادیر زیاد آنها ممکن است باعث یبوست شود. در صورتی که نیاز به افزایش مصرف کلسیم دارید -بیش از 65 سال دارید-یا دچار مشکلات کلیوی هستید مصرف این ترکیبات بدون تجویز پزشک توصیه نمیشود.                 ترکیبات حاوی آلومینیوم و منیزیم اغلب بهترین انتخاب دارویی هستند زیرا خطر ایجاد اسهال یا یبوست در اثر مصرف آنها اندک است.                                                                          بدون توجه به نوع آنتی اسیدی که مصرف میکنید -نباید برای مهار سوزش سردل در طولانی مدت به آن وابستگی پیدا کنید. اگر باید نمک رژیم غذاییتان محدود باشد از آنتی اسیدهای محتوی سدیم استفاده نکنید.  اگر حامله هستید -زخم معده یا بیماری کلیوی دارید-قبل از مصرف آنتی اسید با پزشک مشورت کنید.                                         سایر داروها : پزشک ممکن است برایتان سوکرالفیت ( کارافیت) تجویز نماید. این ترکیب یک پوشش محافظ روی مخاط ملتهب ایجاد و بهبودی را تسریع میکند.                         داروهایی مثل سایمتیدین -فاموتیدین-نیزاتیدین-رانیتیدین- تحت عنوان داروهای ضد گیرنده H2 خوانده میشوند. آنها از طریق مهار تولید اسید معده عمل میکنند و به این ترتیب از التهاب مری (و التهاب معده که علائم مشابهی دارد) جلوگیری مینمایند. یک مهار کننده قوی اسید معده به نام امپرازول تقریبا به طور کامل تولید اسید معده را متوقف میکند. از این رو این دارو تنها در التهاب مری خیلی شدید -التهاب فرسایشی مری -و تومور تولید کننده اسید (گاسترینوما = یک نوع تومور لوزالمعده است که هورمون گاسترین تولید میکند و این ماده تولید اسید معده را تحریک میکند) به کار میرود.              داروی متوکلوپرامید از طریق افزایش انقباض دریچه بازدارنده مری و افزایش حرکات روده کوچک باعث تخلیه سریعتر معده میشود. در مواردی که واقعا نسبت به درمان مقاوم است -میتوان برای مهار پس زدن مواد از جراحی سود برد.

مفصل فکی گیجگاهی باعث میشود که فک پایین به شکل قابل انعطافی به جمجمه اتصال یابد. اختلالات واقعی مفصل فکی گیجگاهی معمولا به ضربه های قبلی مربوط میشود.  علائم شایع عبارتند از:  احساس درد در مفصل-ایجاد صدای غیر طبیعی هنگام باز و بسته کردن دهان- یا در رفتگی مفصل به دنبال خمیازه کشیدن .  علت بروز این علائم ممکن است التهاب مفصل یا در رفتن صفحه (دیسک) مفصلی باشد.  تشخیص و افتراق بیماری حقیقی مفصل از عارضه شایع نشانگان مفصل فکی گیجگاهی (تحت عنوان نشانگان اختلال و درد عضلانی فاشیائی نیز شناخته میشود) باید توسط دندانپزشک انجام شود.  برای التهاب مفصل فکی گیجگاهی معمولا درمانی وجود ندارد.  جراحی در موارد نادر برای دررفتگی صفحه (دیسک) مفصلی ممکن است توصیه شود.          نشانگان مفصل فکی گیجگاهی یکی از موارد بدفرجام پزشکی است زیرا علت آن بخوبی مشخص نیست و در نحوه درمان آن اختلاف نظر زیادی وجود دارد. افراد مبتلا به این نشانگان -درد مبهمی دارند که در اطراف گوش یک سمت متمرکز است و به فک -پشت سر و اغلب به گردن و عضلات شانه انتشار می یابد.  درد اغلب هنگام غذا خوردن یا بعد از خمیازه کشیدن ایجاد میشود. حرکت فک نیز محدود میشود (فک طبیعی را میتوان به اندازه عرض 3 انگشت اول باز کرد) . اکثر بیماران  هنگام باز کردن فک یک صدای غیر طبیعی احساس میکنند.  در برخی بیماران اگر فک خیلی باز شود - قفل میکند. این علائم بسیار متنوعند و بدون دلیل واضح عارض و برطرف میشوند.    نشانگان مفصل فکی گیجگاهی در خانمها شایعتر است و تصور میشود که ناشی از فشار های عصبی باشد.  تصور میشود که علت درد- فشردن فکها به هم برای تخلیه فشار روحی یا ساییدن دندانها به هم باشد.  علت دیگر ممکن است به هم خوردن انطباق دندانها باشد که در اثر از دست دادن یک دندان و جایگزین نکردن آن ایجاد میشود. در برخی موارد عضلات جویدن - فشار زیادی به دندانها وارد میکنند و باعث میشوند که دندان آسیای عقبی به طرف فضای خالی ناشی از دندان افتاده متمایل شود. در نتیجه عضلات جویدن دچار تنش -گرفتگی و انقباض میشوند.  رعایت مناسب بهداشت دندان و مراقبت منظم از دندانها معمولا از بروز این مشکلات جلوگیری میکند.                                                                        درمان : درمان نشانگان مفصل فکی گیجگاهی بسیار متنوع است و نتایج آن رضایت بخش نیست. بسیاری از افرادی که مبتلا به این عارضه هستند به پزشکان و دندانپزشکان زیادی مراجعه کرده اند و هر کدام از آنها توصیه های متفاوتی ارائه نموده اند زیرا تجربیات آنها درباره موارد مفید و بی فایده در بیمارانشان متفاوت است.  از بین درمانهای انتخابی میتوان از مسکنها (مثلا 2 قرص آسپیرین چهار بار در روز ) -داروهای ضد التهابی (مثل ایبوپروفن) -داروهای ضد اضطراب -یک صفحه مخصوص گاز گرفتن برای ساییدگی دندانها- مشاوره روانپزشکی -روشهای زیست بازتابی-تغییر در رژیم غذایی- و جراحی نام برد.                                                        توصیه من اینست که در صورت امکان از عمل جراحی خودداری کنید. بیش از 80 درصد موارد نشانگان مفصل فکی گیجگاهی با اقدامات محافظه کارانه تسکین می یابند.  گاهی عدم انطباق شدید دندان یا فک ممکن است عاملی باشد که میتوان آن را با منظم کردن دندانهای نامرتب (ارتودنسی) و جراحی اصلاح کرد.  اگر شما یکی از مبتلایان بد اقبال نشانگان مفصل فکی گیجگاهی هستید بهترین کار برای شروع اقدامات درمانی مراجعه به یک دندانپزشک خوب (محافظه کار) است. اگر جراحی توصیه شد در هر حال نظر پزشک دیگری را جویا شوید . این پزشک بهتر است یک متخصص مفصل فکی گیجگاهی در نزدیکترین دانشگاهی که دارای طرحهای دندانپزشکی یا پزشکی است باشد.              اقدامات متعددی وجود دارند که شما خود قادر به انجام آنها هستید.  چون فشار روحی از علل معمول این عارضه است سعی کنید چند هفته وقت خود را در یک تفریحگاه آرام بگذرانید.  اگر این اقدام غیر واقع بینانه است نقاط فشار اصلی را در زندگی خود مشخص کنید و آنها را برطرف سازید.  ورزش منظم بهترین شیوه ایجاد آرامش است.  اوقات بیشتری را صرف دوستان خود و فعالیتهای کم اضطراب کنید.           سعی کنید از عادات موجود در صورت خود آگاه شوید. اگر ناخنها یا قسمت داخلی گونه های خود را می جوید سعی کنید این عادات را ترک کنید.  در مورد عادات ساییدن دندانها و فشردن فکها به هم تأمل کنید و از آنها بپرهیزید.  اگر بعد از بیدار شدن از خواب درد فک دارید-احتمالا هنگام خواب دندانهای خود را به هم میسایید. در مورد استفاده از صفحه مخصوص گاز گرفتن که باعث کاهش ساییدگی دندان میشود با دندانپزشک مشورت کنید.  اگر هنگام غذا خوردن دچار درد میشوید غذاهای نرم را امتحان کنید و غذای خود را به تکه های کوچکتر تقسیم کنید. فک شما نیاز به استراحت دارد . در مورد روشهای زیست بازتابی و استفاده از خواب مصنوعی از پزشک نظر خواهی کنید.  اگر درد بیش از چند روز ادامه یافت با دندانپزشک خود تماس بگیرید.  اگر سردرد -سرگیجه- وز وز گوش-چشم درد -یا تاری دید دارید به پزشک مراجعه کنید.

در گذشته های دور فک انسان به قدری بزرگ بود که میتوانست خود را با 3 ردیف دندان آسیا منطبق کند ولی در حال حاضر دندان آسیای سوم یا دندان عقل اغلب مشکل ساز است و باعث وارد آوردن فشار -عفونت و گیرافتادن دردناک(درآمدن ناقص) میشود. دندان عقل همچنین باعث ایجاد شکستگی فک در ورزشکارانی میشود که به ورزشهای برخوردی مثل فوتبال و مشت زنی میپردازند.  به همین دلیل اغلب این دندانها را میکشند.   آیا اگر دندانهای عقل مشکلی ایجاد نکند کشیدن آنها ضرورت دارد؟   در حال حاضر دندانپزشکان توافق دارند که اگر این دندانها گیرنکرده اند -عفونی نشده اند -دردناک نیستند -یا دندان آسیای دوم را تحت فشار قرار نداده اند -بهتر است به حال خود رها شوند. اگر به ورزشهای برخوردی اشتغال دارید -رهنمودهای دندانپزشک خود را جویا شوید.

احتمالا آخرین مطلبی که باید به خاطر داشته باشید این است که اگر ضربه ای از طرف شخص یا چیزی به دندانتان وارد شد و آن را از جای در آورد -باید دنبال دندانتان بگردید.  دندانپزشکان میدانند که دندان را میتوان با پیوند مجدد نجات داد.  زمان مهم است و بهترین نتایج وقتی حاصل میشود که ظرف حدود ۳۰ دقیقه بعد از افتادن دندان بتوان آن را در حفره خود قرار داد. مواردی که باید انجام شود به قرار زیر است:                       ۱-دندان افتاده را پیدا کنید و آن را با آب لوله کشی یا بزاق شستشو دهید.           ۲-با دندانپزشک خود تماس بگیرید و به او اطلاع دهید که در راه هستید.                           ۳-دندان را با ملایمت در حفره خود قرار دهید. یک پارچه یا دستمال را محکم گاز بگیریدتا دندان در جای خود بماند و هرچه زودتر خود را به دندانپزشک برسانید. اگر نتوانستید دندان را سر جای خود قرار دهید -در حالی که در راه رسیدن به دندانپزشک هستید آن را در دهان خود یا یک فنجان آب بگذارید. اجازه ندهید دندان خشک شود.   اگر پیوند به موقع انجام شود احتمال نجات دندان ۵۰ درصد است. این دندان در دراز مدت بسیار بهتر از دندان مصنوعی ساخته شده به شکل روکش و پل عمل میکند.

به غیر از زردی مختصری که در اثر افزایش سن به طور طبیعی ایجاد میشود-تغییر رنگ دندان علل متعددی دارد.  سیگار کشیدن و مصرف بیش از حد چای و قهوه میتواند باعث ایجاد لکه های قهوه ای رنگ شود. مرگ ریشه دندان باعث تغییر رنگ خاکستری میشود.  داروهای خاص مثل تتراسیکلین و برخی بیماریها مثل سیاه سرفه و سرخک در مراحل خاص تکامل دندان میتوانند باعث ایجاد تغییر رنگ منقوط شوند.                                   درمان : لکه های سطحی ناشی از سیگار کشیدن و مصرف قهوه هنگام تمیز کردن دندانها توسط دندانپزشک برداشته میشوند. تغییر رنگ ناشی از مرگ ریشه دندان را معمولا میتوان هنگام ترمیم و پر کردن ریشه دندان سفید کرد.  تغییر رنگهای عمیقتر را معمولا میتوان تنها با چسباندن روکشهای چینی یا پلاستیکی به دندان یا با روشهای جدید سفید کردن دندان اصلاح کرد. برای کسب راهنماییهای لازم به دندانپزشک مراجعه کنید.

پوسیدگی دندان هنگامی آغاز میشود که پلاک روی دندان ظاهر گردد. پلاک لایه سختی متشکل از ذرات غذایی-ترشحات مخاطی-و باکتریهاست که بین دندانها و حاشیه لثه ها ایجاد میشود. باکتریها مواد قندی را تجزیه و اسید آزاد میکنند و از طرف دیگر کلسیم و فسفات مینای دندان را تجزیه و ایجاد حفره یا پوسیدگی دندان مینمایند. اگر پوسیدگی عمیق شود به ریشه دندان میرسد و باعث التهاب اعصاب و درد میشود.                                          جلوگیری از پوسیدگی دندان: دردی که به دندان خاصی محدود است یا توسط خوردن شیرینیها- سرما یا گرما برانگیخته میشود معمولا در اثر پوسیدگی دندان به وجود می آید و باید هرچه زودتر به دندانپزشک مراجعه کنید. در واقع درد یک فوریت دندانپزشکی است.   بهترین تدبیر درمانی دندان درد جلوگیری از پوسیدگی دندان است.  اصول اساسی مراقبتهای پیشگیرانه باید به هر کودک خردسال آموزش داده شود تا در طول زندگی رفتار مناسب برای رعایت بهداشت دندانها در او القا شود.  این رفتارها عبارتند از :                  *مسواک زدن منظم با خمیر دندانهای حاوی فلوراید.                    *نوشیدن آب حاوی فلوراید.                            *خلال کردن دندانها با نخ ابریشمی.                       *زدودن ادواری پلاک دندانها .                   *رعایت رژیم غذایی.                                         دخالت مواد نشاسته ای پخته و قندها در پوسیدگی دندان بویژه اگر بین غذاها و بدون مسواک زدن مصرف شود -بخوبی اثبات شده است.  از مصرف خوراکیهای شیرین بین غذاها-آدامسهای شیرین-و قندهای تصفیه شده به طور کلی بپرهیزید تا از مراجعات خود به دندانپزشک بکاهید ......و لباسهایتان نیز بهتر اندازه تان باشد.

التهاب مزمن لثه نهایتا منجر به تشکیل حفره های عفونی بین لثه ها و دندانها میشود که به ((التهاب اطراف دندان)) معروف است. سپس لثه ها اتصالات خود را به دندانها از دست میدهند و به زیر محل اتصال مینا به دندان کشیده میشوند. این پدیده باعث از دست رفتن بیشتر تکیه گاه استخوانی میشود که شایعترین علت از دست دادن دندان است. درد معمولا ایجاد نمیشود مگر آنکه عفونت ثانویه بروز کند. با رعایت مناسب بهداشت دندان و مراقبت از آنها میتوان کنار رفتن لثه ها را متوقف کرد و حتی آن را به حالت اول بازگرداند. در موارد پیشرفته جراحی برای بستن حفره های عفونی ضروری است. در این موارد به دندانپزشک مراجعه کنید. در برخی موارد کنار رفتن لثه ها در اثر مسواک زدن بیش از حد ایجاد میشود.  تنها تا هنگام پاکیزه شدن دندانها آنها را مسواک بزنید و سپس دهانتان را آسوده بگذارید. 

التهاب لثه ها (یا التهاب اطراف دندان) با قرمزی-تورم-درد و خونریزی مشخص میشود. این عارضه مزمن است و در صورت عدم درمان منجر به کنار رفتن لثه ها و از دست دادن دندانها میشود. علت شایع این عارضه عدم رعایت بهداشت دندانهاست که باعث رشد باکتریها و تجمع آنها به شکل ((پلاک)) روی سطح دندانها میشود. این باکتریها سمومی آزاد میکنند که باعث التهاب لثه ها میشود و کانونی برای عفونت ثانویه فراهم میکند.    برخی دندانپزشکان معتقدند که التهاب اطراف دندان دارای جنبه ای از بیماریهای خود ایمن است. برطبق این نظریه باکتریها دستگاه ایمنی بدن را تحریک میکنند و این دستگاه بافت لثه طبیعی را اشتباها به عنوان یک مهاجم خارجی تلقی میکند و گلبولهای سفید را برای حمله به این بافت طبیعی روانه میسازد.    بهترین درمان برای التهاب لثه معمولی مسواک زدن و خلال کردن با نخ ابریشمی به طور روزانه و جرم گیری ادواری (هر ۶ تا ۱۲ ماه) توسط دندانپزشک است. خونریزی هنگام مسواک زدن دندان طبیعی نیست. اگر شواهد دیگری از بیماری لثه مثل قرمزی یا درد وجود ندارد از مسواک دیگری که ترجیحا موهای نرمی داشته باشد استفاده کنید.  از خمیر دندانهای ضد پلاک استفاده کنید و حداقل ۲ بار در روز مسواک بزنید.  مسواک را در زاویه ای نگه دارید که موهای آن به طرف محل اتصال لثه با دندانها باشد.  دندانها را یکبار در روز با نخ ابریشمی خلال کنید. در صورت تداوم خونریزی -باید با دندانپزشک مشورت کنید.         علل دیگر آزردگی یا التهاب لثه ها عدم انطباق مناسب دندانها -گیر افتادن ذرات غذایی-تعبیه نامناسب دندانهای مصنوعی و تنفس دهانی است. این عوارض باید توسط دندانپزشک درمان شوند.   شکل خاصی از التهاب لثه به التهاب اطراف تاج دندان معروف است و دور لثه ای که روی دندان ناقص در آمده قرار دارد -ایجاد میشود. این عارضه در دندان آسیای سوم شایعتر است.  درمان شستشوی ناحیه با آّ ب است. در برخی بیماران چند قطره پراکسید کاربامید در گلیسرول ۱۰ درصد که مستقیما روی لثه ملتهب گذاشته میشود مفید است.  این عارضه با درآمدن کامل دندان معمولا برطرف میشود.  در عفونتهای شدید ممکن است مصرف آنتی بیوتیکها ضروری باشد. در این موارد به دندانپزشک مراجعه کنید.            دهان سنگر یک التهاب حاد است که باعث درد-خونریزی از لثه-ترشح بزاق-و بوی بد دهان میشود. عمل بلع و صحبت کردن ممکن است دشوار گردد. این عارضه تحت عنوان عفونت وینسنت نیز شناخته میشود و به علت باسیل (باکتری میله ای شکل) فوزیفورم و یک اسپیروکت (نوعی باکتری) به وجود می آید و به همین علت به این بیماری فوزو اسپیروکتوزیس نیز میگویند.   این بیماری اغلب در بالغان جوان بروز میکند و با عدم رعایت بهداشت دهان -فشار روحی-کمبودهای تغذیه ای و بیماریهای مزمن همراه است. درمان شامل مسواک زدن ملایم و کامل لثه ها و شستشوی مکرر دهان با سرم نمکی گرم (یک قاشق چایخوری نمک در یک لیوان آب یا محلول پرا اکسید ۵/۱ درصد ) در ۲ تا ۳ روز اول است. از سیگار کشیدن و مصرف غذای داغ و ادویه دار بپرهیزید . اقدامات درمانی حمایتی عبارتند از : مصرف مسکنها(آسپیرین یا استامینوفن) -تغذیه خوب-نوشیدن مایعات فراوان - و استراحت.  مصرف آنتی بیوتیک ضرورتی ندارد مگر آنکه تب بالای ۱۰۱ درجه فارنهایت (۳/۳۸ درجه سانتی گراد) بروز کند.   هنگام حاملگی ممکن است التهاب خفیف لثه ها ایجاد شود که به التهاب لثه حاملگی موسوم است. این عارضه معمولا بعد از سه ماهه اول حاملگی برطرف میشود. گاهی هنگام حاملگی برجستگی مخاطی بین دندانها بیش از حد رشد میکند. این عارضه به ((تومورهای حاملگی)) موسوم است. اگر این عوارض بعد از حاملگی برطرف نشد ممکن است کشیدن دندان ضرورت یابد. گاهی سوء تغذیه یا سایر بیماریهای ناتوان کننده منجر به التهاب لثه میشوند .

برگرداندن مقدار کمی غذا از معده به دهان و جویدن و بلع مجدد آن   گاه در شیرخواران وجود دارد. این رفتار در بالغان نادر است و در صورت بروز ممکن است در اثر فشار روحی یا برخی اختلالات هیجانی باشد.  اختلالات کارکرد مری به ندرت ممکن است عامل زمینه ای این عارضه باشد که در این صورت انجام آزمایشهای تشخیصی ضروری است.  در برخی موارد داروی متوکلوپرامید که محرک فعالیت روده هاست مفید است. در صورت مشاهده بیرون انداختن مکرر آب دهان -انجام مشاوره روانپزشکی احتمالا ضروری است.

بوی بد دهان ممکن است در اثر اختلال در مری -معده-یا ریه ها ایجاد شود ولی علت آن معمولا دهان است. خشکی دهان یکی از علل شایع بوی بد دهان در صبحهاست. بزاق حاوی یک آنتی بیوتیک طبیعی است که باکتریها را مهار میکند . ترشح بزاق شبها کاهش می یابد و صبحها ممکن است بوی ناخوشایندی ایجاد شود.  مسواک زدن و خلال کردن دندانها با نخ ابریشمی در برطرف کردن این بو در طول روز مؤثر است.  دهان شویه ها در بهترین شکل خود اثرشان موقتی است و به ندرت مورد نیاز هستند. بوی بد زود گذر دهان ممکن است بعد از مصرف خوراکیهایی مثل پیاز-سیر و نوشابه های الکلی پدید آید. مهار این بوها مشکل است زیرا این بو وارد جریان خون میشود و از آنجا به ریه ها میرود و سپس از طریق بازدم خارج میگردد. سیگار کشیدن نیز ممکن است باعث پدید آمدن بویی در تنفس شود که برای برخی افراد ناخوشایند است. این مشکل را میتوان با دهان شویه -اسپریهای مخصوص یا نعناع مهار کرد ولی تنها راه حل در دراز مدت ترک سیگار است.  بوی بد دهان به طور مزمن ممکن است در اثر التهاب لثه ها ایجاد شود. دندانپزشک میتواند بهترین رهنمود را برای درمان مطلوب آن ارائه کند. بوی بد دهان به طور مزمن همچنین با برخی بیماریهای عمومی بدن همراه است. نارسایی کبد گاهی با موردی به نام بوی ((موشی)) که به بوی بد کبدی نیز معروف است همراه میباشد. افراد مبتلا به بیماری قند که قندشان تحت کنترل نیست ممکن است دهانشان به دلیل کتواسیدوز (یکی از عوارض بیماری قند نوع ۱ که در اثر افزایش زیاد قند خون ایجاد میشود) بوی کمی ناخوشایند ناشی از شیرینی بدهد. این موارد باید توسط پزشک درمان شوند.

اختلال در حس چشایی اغلب با از دست دادن حس بویایی همراه است.علل متعددی شامل کمبود ویتامینها-عفونت ویروسی تازه-ضربه-یا سرطان ممکن است وجود داشته باشند. آنتی بیوتیکهای متعددی ممکن است باعث اختلال در حس چشایی شوند.یک مثال در این مورد احساس مزه معمولا ناخوشایندی است که بدون وجود چیزی در دهان ایجاد میشود(مزه خیالی). این مشکلی است که پزشک باید به رفع آن اقدام کند.

التهاب زبان (گلوسیت) علل بسیاری دارد که اکثر آنها نشانگر یک بیماری زمینه ای مهمتر مثل کم خونی -کمبود ویتامین (مثل پلاگر) -یا بیماری قند هستند. التهاب مداوم که به درمانهای محافظه کارانه مثل غرغره کردن با آب نمک (یک قاشق چایخوری نمک در یک لیوان آب) پاسخ ندهد باید توسط پزشک بررسی شود.               زخمهای مخاط دهان و ضایعات تبخالی را معمولا میتوان با بیحس کننده های موضعی (مثل آنبسول ژل-و کانک آ ) درمان کرد. این اقدام موقتا درد را برطرف میسازد و فرد را به غذا خوردن ترغیب میکند. رعایت دقیق بهداشت دهان ضروری است. سیگار کشیدن آشکارا هرگونه عارضه التهابی را بدتر میکند.  تحریک مداوم-سوزش دردناک-یا صاف شدن سطح زبان (لیکن پلان آتروفیک) باید توسط پزشک درمان شود. ظاهر شدن زخم بدون درد روی زبان یا لب ممکن است نشانگر سیفلیس اولیه باشد(شانکر).   در این صورت به پزشک مراجعه کنید.                       زبان پرزدار یک عارضه خوش خیم و بدون علامت است که در اثر رشد بیش از حد جوانه های چشایی طبیعی زبان و به دنبال درمان آنتی بیوتیکی -تب-یا یک بیماری طول کشیده-ایجاد میشود. تغییر رنگ قهوه ای جوانه های چشایی معمولا در اثر سیگار کشیدن زیاد پدید می آید.  قطع مصرف آنتی بیوتیک یا سیگار معمولا زبان را به حالت طبیعی برمیگرداند. کشیدن مسواک روی زبان باعث بهتر شدن ظاهر زبان میشود.                                       بروز لکه های سفید روی زبان اغلب نشانه برفک (کاندیدیازیس) دهانی است که یک نوع عفونت خارجی میباشد.  ضایعه پیش سرطانی موسوم به ((لکوپلاکی)) نیز ممکن است روی زبان-لبها-یا لثه ها ایجاد شود.  پزشک برای برفک یک داروی ضد قارچ مثل نیستاتین تجویز میکند.   برای تشخیص لکوپلاکی نمونه برداری ضرورت دارد.                             زبان شیار دار یا به شکل نقشه جغرافیایی یک عارضه نسبتا شایع است که با خطوط برجسته یا شکافهایی روی زبان همراه است. تصور میشود که این عارضه ارثی باشد و از نظر پزشکی اهمیت ندارد.

تومورهای خوش خیم و بد خیم میتوانند همه جای دهان غیر از دندانها ایجاد شوند.  تومورهای خوش خیم برآمدگیهای کوچک بدون درد و با رشد آهسته هستند. تومورهای بدخیم نیز به شکل برآمدگیهای کوچک و بدون درد بروز میکنند ولی بعدا معمولا زخمی میشوند و خونریزی میکنند.  در صورت ایجاد هرگونه برآمدگی یا زخم در دهان باید فورا به پزشک مراجعه کنید.

لکوپلاکی به لکه های سفید و ضخیم شده مخاط دهان یا کنار زبان اطلاق میشود . علت معمول آن تحریک مزمن توسط دندانهای مصنوعی یا یک دندان ناصاف -سیگار کشیدن و یا جویدن توتون است.  در ابتدا اغلب دندانپزشک متوجه این ضایعات میشود زیرا آنها اغلب بدون علامتند مگر آنکه خیلی ضخیم و زخمی شوند.                                   درمان:  از بین بردن عامل تحریک معمولا باعث برطرف شدن لکوپلاکی میشود.  دندانپزشک دندانهای مصنوعی نامناسب را تصحیح و دندانهای نامنظم را مرتب میکند. اگر سیگار میکشید یا توتون می جوید فورا این عادتها را ترک کنید چون ۵ درصد این ضایعات ممکن است سرطانی شوند . اگر این ضایعه ظرف چند هفته برطرف نشد باید برای رد احتمال بدخیمی از آن نمونه برداری کرد.

صرفنظر از اوریون سایر بیماریهای غدد بناگوشی غیر شایعند. عفونت با تب و تورم دردناک در زاویه فک همراه است که معمولا یک طرفه است. تورم بدون درد ممکن است نشانگر سنگ مجرا یا یکی از تومورهای متعدد غده بزاقی باشد. در مورد هرکدام از این تومورها با پزشک مشورت کنید زیرا انجام آزمایشهای دقیق تشخیصی برای تعیین علت ضروری است .

اوریون یکی از بیماریهای ویروسی شایع دوران کودکی است .گرچه با برنامه های گسترده واکسیناسیون کودکان شیوع آن کمتر شده است.  اوریون ابتدا غدد بزاقی بویژه غدد بناگوشی را که در زاویه فک قرار دارد مبتلا میکند.  تورم ابتدا از یک طرف شروع میشود و سپس روز بعد طرف مقابل را درگیر میکند. تورم اغلب با تب -خشکی دهان-اسهال و احساس مبهم ناخوشی (بیحالی) همراه است. این عفونت اغلب بعد از ۱۰ روز بهبود می یابد.   گاه در اوریون درگیری یک یا هر دو بیضه در پسران یا تخمدانها در دختران پیش  می آید. پسرها بعد از ۳ یا ۴ روز متوجه درد و تورم در بیضه ها میشوند. دخترها ممکن است تنها دچار درد در قسمت تحتانی شکم شوند.  در موارد نادر اوریون منجر به ناباروری میشود بویژه اگر هنگام بلوغ بروز کند.  اوریون همچنین در موارد نادر ممکن است باعث مننژیت شود که با سفتی گردن و وخیمتر شدن علائم مشخص میشود. دوره نهفته اوریون ۱۴ تا ۲۴ روز است و بعد از ابتلا ایمنی دائمی ایجاد میشود.                                                    درمان: معمولا هیچ درمانی مورد نیاز نیست. مسکنهایی مثل استامینوفن ممکن است برای سردرد مصرف شوند. به کودکان و بالغان جوان آسپیرین ندهید.  گذاشتن کیسه یخ روی فک(یا پوست بیضه)ممکن است تسکین دهنده باشد. اگر درد و تورم شدید است با پزشک مشورت کنید. با یکبار واکسیناسیون که تزریق آن در ۱۵ ماهگی توصیه میشود میتوان از اوریون پیشگیری کرد.

شایعترین علت خشکی دهان بی آبی ساده است که در اثر از دست رفتن بیش از حد مایعات بدن به دلیل تعریق یا دفع زیاد ادرار ایجاد میشود. یکی از اصول ورزش کردن پرهیز از بی آبی و نوشیدن مقادیر فراوان مایعات هنگام ورزش است . اگر علت از دست رفتن مایعات درجه حرارت بالای محیط است مقدار زیادی آب سرد- مایعات غیر الکلی و غیر شیرین مصرف کنید تا درجه حرارت قسمت مرکزی بدن کاهش یابد و مایعات از دست رفته جبران شود. شایعترین علت دفع زیاد ادرار مصرف مواد مدری مثل نوشیدنیهای کافئین دار (قهوه-چای-نوشابه های غیر الکلی)-نوشابه های الکلی-و داروهای تجویزی بویژه مدرها و داروهای آنتی کلی نرژیک است.   اگر خشکی دهان به علت کافئین و الکل باشد کاهش مصرف آنها و نوشیدن آب معمولی عارضه را برطرف میکند. با مصرف داروهای مدر تجویزی ممکن است احتیاج به مصرف مایعات بیشتری داشته باشید با وجود این باید از پزشک در مورد کاهش مقدار دارو و یا جایگزین کردن آن با داروی دیگر نظر خواهی کنید .خشکی مداوم دهان ممکن است منجر به تشکیل سنگ در مجاری غده بزاقی و درد شود.    علت نادرتر و وخیمتر خشکی دهان یک اختلال خود ایمنی به نام نشانگان شوگرن است. از بسیاری جهات این عارضه شبیه التهاب مفصل روماتوئید است اگر چه التهاب مفصلی تنها در یک سوم بیماران مبتلا به نشانگان شوگرن بروز میکند.  این عارضه با خشکی دهان-چشمها-و سایر لایه های مخاطی شامل بینی-حلق-حنجره-نای-فرج-و مهبل مشخص میشود. تشخیص به وسیله نمونه برداری از غده بزاقی داده میشود. درمان عمدتا جنبه حمایتی دارد.                                                                                درمان: نوشیدن مقادیر کم مایعات غیر مدر در طول روز باعث کاهش خشکی دهان-پیشگیری از پوسیدگی شدید دندان-و بوی بد دهان که با کاهش ترشح بزاق همراه است میشود.   بزاق مصنوعی به شکل میتل سلولز ۲ درصد (مثل سالیوارت)ممکن است برای شستشوی دهان استفاده شود.  از مصرف داروهایی مثل ضد احتقانها و آنتی هیستامینها که ترشح بزاق را کاهش میدهند خودداری کنید.  رعایت دقیق بهداشت دهان و تمیز کردن مکرر دندانها ضروری است.   هیدروکسی کلروکین برای درمان تظاهرات اولیه نشانگان شوگرن مورد استفاده قرار میگیرد. در مورد این دارو از پزشک خود نظرخواهی کنید.  

لیکن پلان دهانی نسبتا نادر است و اغلب با لیکن پلال پوست همراه است .این عارضه اغلب با جوشهای کوچک در قسمت داخلی گونه ها و کنار زبان پدید می آید و بعدا به مناطق کوچکی به شکل شبکه تور مانند -ظریف-سفید رنگ و کمی برآمده تبدیل میشود. علائم شایع شامل درد خفیف در دهان است که اغلب با احساس مزه فلزی در دهان همراه است. این عارضه ممکن است به دنبال تحریکات هیجانی یا بیماریهای مزمن ایجاد گردد.                          درمان: در صورتی که این عارضه بعد از ۱۰ روز با رعایت دقیق بهداشت دهان و مصرف مقادیر زیاد مایعات برطرف نشد به پزشک مراجعه کنید .او ممکن است کورتیکواستروئید تجویز نماید.

تبخال دهانی ضایعاتی شبیه زخمهای مخاط دهان هستند با این تفاوت که معمولا به شکل تاولهای کوچک پر از مایع روی کام سخت یا لثه ها ایجاد میشوند. ضایعات جزئی را میتوان با بیحس کننده های موضعی(مبحث زخمهای مخاط دهان را ببینید) درمان کرد.  ضایعات متعدد یا عود کننده باید توسط پزشک و با داروهای ضد ویروسی درمان شوند.

زخمهای مخاط دهان ضایعات کوچک و دردناکی هستند که در قسمت داخلی لبها و گونه ها به طور منفرد یا گروهی ایجاد میشوند و اغلب مجددا عود میکنند. علت آنها ناشناخته است و ممکن است تظاهری از یک واکنش ایمنی باشند. به نظر میرسد کمبود ویتامین B12 و اسید فولیک آسیب پذیری نسبت به این عارضه را افزایش دهد. این عارضه با ضایعات برآمده و قرمز رنگ شروع میشود و بعدا با لایه ای سفید یا زرد رنگ که ناشی از رشد ثانویه باکتریهاست پوشیده میشود. اکثر زخمهای دهانی ظرف ۲ هفته بهبود می یابند. هیچ درمان شناخته شده ای بهبودی را تسریع نمیکند .درمان علامتی ممکن است توسط بیحس کننده های موضعی (مثل کانک آ-اوراژل-آنبسول ژل)هر ۴ ساعت یکبار یا قبل از غذا انجام شود. یک بیحس کننده تجویزی قویتر لیدوکائین ۲ درصد است که به شکل شستشو دهنده دهان مصرف میشود. یک خمیر دندان محافظ (اورابیس)به جلوگیری از تحریک توسط دندانها و مایعات دهان کمک میکند.  اگر زخمهای دهانی بعد از ۱۴ روز بهبود نیافت یا مکررا عود کرد به پزشک مراجعه کنید. او ممکن است کورتیکو استروئید یا محلول تتراسیکلین تجویز کند و به بررسی شرایط زمینه ای که ممکن است باعث ایجاد این زخمها شوند بپردازد.

برفک دهان در اثر رشد بیش از حد قارچ شایع کاندیدا آلبیکنس ایجاد میشود. این عارضه معمولا باعث ایجاد مناطق سفید کرم رنگی در دهان -روی زبان و گاهی در حلق میشود. اگر این مناطق سایش یابند -یک زخم تازه زیر آن باقی میماند. برفک در افراد خیلی جوان -سالخوردگان و افراد ضعیف و ناتوان که ایمنی خود را برای مقابله با این قارچ معمولی از دست داده اند شایعتر است. برفک اغلب بعد از تب طولانی مدت در بیماری شوگرن (عارضه التهابی مزمنی است که با خشکی دهان-چشمها-و لایه های مخاطی مشخص میشود و اغلب با بیماریهای رماتیسمی همراه است)-بیماری مزمن ودر برخی موارد کم خونی فقر آهن بروز میکند. برفک به خودی خود اهمیت کمی دارد و معمولا با بهبودی بیماری زمینه ای بر طرف میشود. از مایعات داغ و غذاهای ادویه دار بپرهیزید و به بهداشت مناسب دهان توجه خاص داشته باشید. اگر برفک باعث ناراحتی دهان شد یا به مدت چند روز باقی ماند به پزشک مراجعه کنید. او ممکن است داروهای ضد قارچ مثل نیستاتین و کتوکونازول را تجویز کند.

شقاق لب شکاف و پوسته پوسته شدن خشک پوست حاشیه بخش قرمز لبها و گوشه دهان است و نشانگر کمبود ریبوفلاوین (ویتامین ب۲)میباشد. این عارضه با زخم داخل دهان و اطراف چشمها نیز همراه است. علت آن کمبود پروتئینهایی است که در انواع لوبیا-شیر-تخم مرغ-ماهی و گوشت یافت میشود. شقاق لب ممکن است با تبخال اشتباه شود ولی عارضه اول دیرتر بهبود می یابد (بیش از ۲ هفته) برای درمان و توصیه های غذایی باید با پزشک مشورت کنید.                                                                                                                                               ضایعات قطعه ای در مصرف کنندگان سیگار: این ضایعات سخت -قهوه ای رنگ و اغلب به شکل قطعه های پوسته پوسته هستند که در حاشیه بخش قرمز رنگ لب پایین ایجاد میشوند. این ضایعات در کسانی که سیگار یا پیپ را در محلی در دهان خود قرار میدهند شایعتر است. برای ردیابی سرطان پوست باید از این ضایعات نمونه برداری کرد . ضایعات قهوه ای بعد از ترک سیگار به مرور زمان ناپدید میشوند ولی این عارضه باید تا بهبودی کامل توسط پزشک با دقت تحت نظر گرفته شود.  زیرا سرطان لب تقریبا همیشه با سابقه مصرف دخانیات همراه است.

تبخال بثورات جلدی کوچکی است که در طول حاشیه بخش قرمز رنگ لبها بروز میکند.این عارضه معمولا در اثر ویروس تبخال ساده(هرپس سمپلکس)نوع ۱ ایجاد میشود.تبخال به دلیل پدید آمدن بعد از یک بیماری تب دار به این نام خوانده میشود ولی گاهی بعد از خراشیدگی-آفتاب سوختگی-حساسیت غذایی یا صرفا اضطراب بروز میکند.تبخال معمولا بعد از چند ساعت احساس سوزش و خارش در اطراف دهان ظاهر میشود.بعدا یک ناحیه قرمز نزدیک حاشیه لبها ایجاد میشود که به تاولهای کوچکی تبدیل میشود.وقتی این تاولها ترکید رویه میبندد و بعد از دوره ای حدود یک هفته بهبود می یابد.در موارد نادر عفونت تبخالی ممکن است در ابتدا با تب و زخمهای داخل دهان همراه باشد.تبخال در مراحل اولیه مسری است .این بیماری میتواند از طریق تماس مستقیم مثل بوسیدن گسترش یابد ولی ظروف آشپزخانه مشترک و دست دادن باعث انتقال آن نمیشود.                              درمان: درمانی برای تبخال وجود ندارد ولی پترولاتوم و  سایر مرهمهایی که در داروخانه ها در دسترس است باعث تسکین میشوند و از ایجاد شکاف و خونریزی جلوگیری میکنند.زخمها را با شستشوی ملایم باآب و صابون تمیز نگه دارید.داروهای تجاری تاول اثری غیر از نرم کردن پوست ندارند ولی احتمالا ضرری نیز ندارند.آرایش بیش از حد برای پنهان کردن ضایعات ممکن است ترمیم را به تأخیر اندازد بنابراین بهتر است آنها را در معرض هوا قرار داد و ناراحتی مختصری را که ایجاد میکند تحمل کرد.       بعد از ایجاد تاول ویروسهای تبخال داخل سلولهای عصبی ناحیه میشوند و در آنجا به صورت نهفته باقی میمانند .با این حال این ویروسها میتوانند به شکل ادواری مثلا هنگام صدمه دیدن ناحیه ای که در آنجا جایگزین شده اند یا وقتی دستگاه ایمنی در اثر سرماخوردگی یا آنفلوانزا مورد حمله قرار میگیرد تظاهر پیدا کنند.اگر تبخال بعد از مواجهه با نور خورشید بروز کرد از کرمهای ضد آفتاب شماره ۱۵ یا بالاتر استفاده کنید .اگر این ضایعات عود کننده متعدد و درد ناک باشند پزشک ممکن است یک داروی ضد ویروسی موضعی یا عمومی مثل آسیکلوویر تجویز کند.کورتیکواستروئیدها نباید مصرف شوند زیرا باعث گسترش این ضایعات میگردند.مصرف ویتامینهای خوراکی شامل مقادیر مساوی فلاوین فعال(ویتامین پی)و اسید اسکوربیک(ویتامین سی)مرکبات(مثلا مصرف کپسولهای ۴۰۰ میلی گرمی موانین سی    سه بار در روز به مدت سه روز )اگر با بروز اولین علائم آغاز شود ممکن است به میزان زیادی طول مدت وجود این ضایعات را کاهش دهد.

تورم لبها یکی از تظاهرات واکنشهای حساسیتی است که خیز عروقی(آنژیوادم)خوانده میشود.این عارضه معمولا با خس خس سینه-بثورات جلدی-و سایر تغییرات پوستی ویژه واکنشهای حساسیتی همراه است.این تورم معمولا بعد از درمان با آنتی هیستامینهای خوراکی مثل کلرفنیرامین مالئات(کلر تری متون)به مقدار ۴ میلی گرم هر ۶ ساعت بر طرف میشود.